Сѳзди алтын, маржан менен безеген шайыр

Сен көкте, мен жерде буншелли шырлап,

Сүймегенде оннан Ўатан болды ма?

Ибрайым Юсупов

 

Өмирди сүйип ҳәм дөретип жасаўға шақырыў, өзи ушын емес, ѳзгелер ушын жасайтуғынын мақтаныш пенен жырлаў, адам кеўлине жол табыўдай машақатлы жолда терең ақыл-ой менен образлы пикирлеў,  инсаный пазыйлетлерди ардақлаў менен бирге өз дөретпелерин алтын, маржанлар менен безеген сөз зергери  Ибрайым Юсупов халқымыздың жүрегинен терең орын алған.

Шайырдың ҳәр бир шығармасы ҳәм қосықларын оқып атырып, үлкемиздиң бийтǝкирар тәбиятын, адамлардың әжайып ерликлерин, уллы Ўатанымыздың қүдиретли күшин, халықлар дослығын өшпес алтын сыя менен ойып жазғанлығына таң қалмай илажым жоқ.

Әл ҳаўада сайра, достым, пыр-пырлап,

Саз бенен сәўбетсиз дәўран болды ма.

Сен көкте, мен жерде буншелли шырлап,

Сүймегенде оннан Ўатан болды ма?

– деген еди шайыр «Пошша торғайға» қосығында. Пошша торғай күтǝ кишкене қус екен, ол мен болмасам аспан қулап кетеди, деп аяғын аспанға қаратып уйқылайтуғын қусайды. Шайыр сол қус пенен сырласады, усылайынша сениң кеўлиңе Ўатан сезимин қуяды.

«Тырналар» қосығында инсан баласының қандай  қыйын жағдайда  да, тырна сыяқлы туўылған жери менен ана Ўатанын таслап кетпей оған садық қалатуғынлығын айтады. Шайыр Арал теңизи қурып, елде экологиялық жағдай тѳменлегеннен кейин, гейпаралар киби тырна қусап «жыллы жақларға» кете алмайтуғын усы ата-мǝканның турақлы ҳǝм садық турғынлары тилинен жырлайды, лирик қәҳарман арқалы ишки кеширмелерин кѳркем сѳз бенен ақ қағаз бетлерине тѳгеди.

Қарақалпақ халқының миллий өзгешеликлерин, дүньяға көзқарасын «Күншығыс жолаўшысына», «Ана тилиме», «Туўысқанлық», «Шөгирме», «Қобыз», «Бердақтың дуўтары», «Қара тал», «Кегейли»,  «Сексеўил» сыяқлы кѳп ғана қосықларында көриўимизге болады. Мысалы, «Суў бойында шайқатылған жаным, қара тал, маған бальзам, сен тымықта шақырған самал» деп таллар менен сырласады, қараталдың шыжғырған ыссыда самал шақыратуғын, шыпа бериўши емлик қǝсийетин қосыққа қосады. Қаратал – қарақалпақлардың миллий белгисин кѳрсететуғын белгиси есапланады, оның емлик қǝсийети ерте заманлардан-ақ адамларға белгили болған. Буны шайыр жақсы билген. Соның ушын да «Билим қуўып мен қалаға сапар шеккенде, ҳақ жол тилеп анам менен узатып сен де» қара талды анасы менен қоса сүўретлейди. Қарақалпақ ҳаялы ҳǝм қаратал – булар ажыралмас символикалық миллий билгилер десек алжаспайтуғын шығармыз.

Адам менен тǝбият егиз. Оларды ҳеш кашан бири бирисиз кѳз алдымызға елеслетиў қыйын. Ал усы сулыў сүўретти кѳз алдымызға сѳзлер жǝрдеминде жанлы түрде елеслетип кѳрсетиў журттан озған асқан сѳз шебери, шайырдың ғана қолынан келеди.

Шайырды нағыз дослық жыршысы десек те болады. Оның «Өзбекстан», «Ўатан», «Хорезмге», «Шыбығы сынса шынардың...», «Қырғызларға», «Бул ақшам жулдызлар сондай ири еди», «Мен Абайды ядға билген халықпан», «Тоқайға», «Мақтымқулының жолына», «Тынбай жамғыр жаўар Пярну жолында»… Бундай атамаларды тынбай даўам еттире бериў мүмкин. «Ѳзбекстан» қосығы буннан неше жыллар бурын жазылса да бүгин бизиң қыялымызда буннан ѳткен тǝрип жоқтай кѳринеди (басқа шайырларымыздың кеўлине келмесин, бул жерде биз Ибрайым шайырдың жекке, тǝнҳа ѳзине тǝн усылы туўралы сѳз етип атырмыз).

«Сейил етип мен сǝҳǝр ўақта, кирдим бир ǝжайып бағқа» деп баслантуғын бул қосықларды үлкен ǝўлад дерлик ядқа билген. Биз жас ǝўлад бул қосықларды кең түрде үгит-нǝсиятласақ ҳеш те утылмаймыз.

И.Юсуповтың дүньяға келгенине быйыл 89 жыл болды. Қарақалпақ халқы жер жүзинде бар болса, шайыры да мǝңги жасайтуғынын жǝне бир мǝрте айтып ѳткимиз келеди.

Гǝўҳар Бегжанова,

журналистика тǝлим бағдары 2-курс студенти

Илимий басшысы: Т.Машарипова (PhD).

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 5-05-2018, 21:01 |
  • 326