Қарақалпақстан мусылманлары қазыяты қазысы Ш.Баҳауддинов жаназа өткериў, аза тутыў қағыйдалары ҳаққында жазды

Әссәләму – аләйкум!

Инсан басына мүсийбет түскенде Аллаҳ тааланың ғәзебин келтиретуғын ислерди қылып, Оның белгилеп қойған тәғдирине наразы болған кѳринисте аза тутпайды. Пайғамбарымыз Муҳаммад соллаллаҳу алайҳи ўасаллам перзенти Ибраҳим қайтыс болғандағы ҳәдийси буған дәлил болады:  «Әлбетте, көз жас төгеди, қәлб қапа болады, бирақ  Рәббимиз разы болатуғын нәрседен басқасын айтпаймыз. Әлбетте биз сеннен айырылғанымыздан қапамыз Ҳәй Ибраҳим», – деди.

Ким усындай мүсийбетке ушыраса “Инна  лиллаҳи ўа инна илайҳи рожиъун” (Биз Аллаҳ тааланикимиз ҳәм әлбетте оның ҳүзирине қайтыўшымыз) дуўасын айтып, сабыр  етсе, уллы саўапқа ериседи.

Усы жерде соны айтып өткен мақул, базы орынларда өли шыққан үйлерде қырық ҳәтте жүз күнге шекем аза тутып телевизорды жаўып таслап, көрместен, көшеси бойлап, ҳәтте жақын-жуўықларына да той-мерекеге рухсат бермей, той бергенлерге бармай өкпе-гийне етип жүргенлер ушырасады. Муқадес динимизде аза тутыў мүддети үш күн. Буннан көринип турыпты бир нешше күнлеп, жыллап аза тутып, той-мерекеге рухсат бермей, бармай жүриў натуўры.

Инсан дүньядан өткеннен кейин төрт нәрсени орынлаў тирилердиң мойнындағы парыз кипая. Парыз кипая дегенимиз бир жәмәәтден бир адам оны орынласа қалғанларының мойнынан ол сақыт болады. Егерде оны ҳеш ким орынламаса ҳәмме бирдей гүнәкар болады. Бул төрт нәрсе: өлини жуўыў, кепинлеў, жаназа намазын оқыў, жерлеў. Биз мусылманлар усы төрт нәрсени шәриятымыз буйырғандай орынласақ ҳәммемиз саўапқа ерисемиз. Керисинше болса ҳәмме гүнәкар болады ҳәм марҳумның ҳақ-ҳуқықлары аяқ-асты болады.   

Демек буннан көринип турыпты жaнсыз дeнe дe өзинe жaрaсa ҳуқық ҳәм ҳүрмeткe ийe. Биринши нәўбетте инсанның жаны шыққанынан кейин жақын ағайин туўысқанларына хабар бериледи. Қайтыс болған адамды илажы барынша тезирек жерлеўге асығыў керек. Нәбий саллаллаҳу алайҳи ўасаллам: “Марҳумды ҳүрметлеў оны тез жерлеў менен болады”  деген. 
Буның ушын биринши гезекте өлини шәриятымызға муўапық жуўыў керек. Халқымыз арасында үрдиске айланған бир неше күнлеп қондырыў нәтийжесинде дүньядан өткен адам шәриятымыз буйырғандай жуўылмайды. Себеби, мәййит жансыз дене болғанлығы ушын да тез бузылады. Усы себепли де мәййит толық жуўылмайды, яки шала жуўылады. Нәтийжеде марҳумның тирилер мойнындағы ҳақы болған парыз кипая орынланбайды. Буның ақыбетинде кейинги ҳақы болған жаназа намазы дурыс болмайды. Ҳеш бир мусылман өз қәдирданын жаназа намазысыз жерлеўди қәлемесе керек!

Мәййитти бир неше күн қондырыў шәриятта қадаған болыўы менен бир қатарда медициналық ҳәм психология лық жақтан унамсыз ақыбетлерге алып келеди.

Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасалламнан рәўият етилген ҳәдистиң шарҳында: “Тирилер не нәрседен азар шегетуғын болса, өлилер де сол нәрселерден азар шегеди”, делинген. 

Бүгинги күнге келип қайтыс болған адамды сақлап қойыў ушын салынатуғын медециналық дәрилер шығып, оның күши  сол дәрежеде өткир болып, ол өлини айнымай, бузылып кетпей турыўына жәрдем береди. Бирақ бул дәриде өли денени көп ўақыт сақлап отырыўға күши жетпейди. Өли дене бәрибир бузылады. Бул дәрини тири адамға салып болмайды. Егер салынса сол заматтың өзинде салынған тири адам тил тартпай өледи. Соның ушын өлгенлерге бул дәрини салыў да дурыс болмайды.
 
Сондай-ақ, мәййитке муз қойыў, музға көмиў менен өлген адам азарланады. Ҳәттеки муз қойылғанда өлген адамның денесинде ойылып муздың излери қалып кетеди. Егер бул көп қабатлы үйлерде болса, базы ҳалларда мәселен жаз күнлери муз ерип төменги қабатларға ағыўы мүмкин.

Буннан басқа, қондырыўда қумға көмип қойып, үстинен суў себелеп турылады. Бул жағдайды тири адамға қылсақ азар шегеди, тез кесел болып қалады. Инсанның жаны шыққаны менен денеси бундай азарларды сезеди.
Солай екен оның жаны шықты деп марҳумға ҳәр түрли нәрселер менен азар бермеўимиз керек. Бул үлкемиздеги биз эътиқод ететуғын Матуридия ҳәм Имам Аъзам раҳматуллаҳу алайҳима мазҳабындағы мусылман адам исениўи лазым болған эътиқад мәселелеринен. Усындай нәзик эътиқод мәселелери себепли муқадес динимизде ҳәр түрли фирқалар пайда болған. Булардан дәслеп муътазилалар сыяқлы фирқалар пайда болған болса, кейинги ўақытлары ҳизбут-таҳрир (азатлық партиясы) киби ағымлар пайда болды.
Мәййитти бир неше күнлеп сақлаў нәтийжесинде мәййит жатқан ханаға оның ийиси сиңип қалып, кейин ала көп ўақытқа шекем кетпей турады. Буннан базылар сескенип, шоршынады. Шоршыныў ақыбетинде психологиялық кеселиклер келип шығады. Бундай жағдай халқымыз тилиндеги “өли әрўақ жабысты”,-деген ырымның пайда болыўына алып келген. Негизинде болса “өли әрўақ жабысыў”, деген нәрсе тийкарсыз гәп. Муқаддес динимизде тәлийматынан келип шығатуғын болсақ инсанның сескенип шоршыныўы ақыбетинде зыянланып аўырыўы бар нәрсе. Бирақ бул өли әрўақ жабысыўы дегени емес.  “Өли әрўақ” деген жоқ нәрсе.

Ҳәзирги күнде мүсийбет түскен үйде оның жақын-жуўықлары, ҳаял-қызлары оның артында турып бақырып жыламаса, оларды қайғырмағанға шығарып, жыламаған адамларды мийримсизликте айыплайды. Соның ушын да базылар ақылға уғрас болмаған ислерди ислеп, жақын ағайинлери мүсийбети ушын өзин қайғылы етип көрсетиўи ушын өзин-өзи урып, жағасын жыртып, шашларын жулып, айтым айтып, ўай-ўай салып жылайды. Бундай ҳәрекетлер “жетиси”, “қырқы”, “жүзи” ҳәм “жыл”ы деп аталыўшы мерекелерде де даўам етпекте. Әтирапымызда болып атырған жаназаларда ер адамлардың өли өлген күннен баслап, сүйекшилердиң жерлеп келгеннен соң сырттан ишкериге ўай-ўайлап даўыслап кирип келиўи, ҳаял-қызлардың бир ханада топланып, қушақласып, айтым айтып, гей ўақытлары шашларын жулып бада-бадлап жылаўы динимизде қадаған қылынған ис. Буны қылыў менен марҳумға ҳеш қандай пайда бере алмаймыз. Керисинше оны үлкен азапқа салған боламыз. Динимизде бундай етиў қараланған. Абдуллаҳ разыяллаҳу анҳуден рәўият қылынады: “Нәбий саллаллаҳу алайҳи ўасаллам: “Ким бетлерине урса, жағаларын жыртса ҳәм жәҳилияттағыдай айтып жыласа, бизден емес” деди”. Бул жүдә аўыр гәп, “бизден емес” дегени мусылманлардан емес, дегени. Астағфируллаҳ, буннан Аллаҳ таала Өзи асырасын!

Усы орында бир адамның айтып берген гәплери еске түседи. Оның айтыўынша: “Өли бар жерде тири бар дегениндей, арасында тәғдир иси, жаназа намазларына да барамыз. Базыда танымаған, билмеген адамның жаназасына барыўға туўра келеди. Адамлардың әдетине көре барғанда еркеклер даўыс шығарып, ҳаяллар барып отырған ҳаялларды қушақлап жылаўы керек. Мен де басқалар сыяқлы усы ислерди қыламан. Бирақ танымаған адамға жылаў қыйын екен. Арасында өзимди жылағанға саламан. Сондай гезде, “өлген адамның үстинен күлип атырған жоқ па екенмен”, “Ертең мен өлсем адамлар да мениң де үстимнен күлгендей усылай “жылап” кетеди екен дә” деп ойланып, қорққанымнан сескенип кетемен. Бул ис қәте екенин кеўлим сезеди. Бирақ, иләжсыз адамлардан айрылмайын деп усы ислерди қылыўға мәжбүрмен. Мениң ойымша бул расында да өлген адамның үстинен күлген менен барабар”.  

Сондай-ақ және бир ҳалатты еске алсақ: “70 ге шығып қайтыс болған ағайдың балалары оның жаназасын адамлардың гәп-сөзи деп ҳәзирги күндеги жаман әдетлер бойынша өткерди. Ерлер даўыс шығарып, ҳаяллар бир жерге топланып алып, айтым айтып жылап отырды. Бир ўақыт сол ағаның ақлығының бирге оқыйтуғын жоралары келди. Олар да басқаларға уқсап даўыс шығарып келе баслады. Қарасам жас жигитлер даўыс шығарып атырып, бир-бирине қарап күлип қояды. Олар буны ислеў шәрт екен, деп ислеп атыр. Бирақ, буны не ушын ислеп атырғаны ҳаққында ойлап та көрмеген. Қарап турсаң бул ҳалат күлкили жағдайдай түйилди.” Шынында да, биз жасы үлкенлер неге усы нәрсени ойламаймыз, деп узақ ойға шүмдим. 
Адам адам менен адам. Бир-бири менен сөйлесип пикир алысады, ғам-тәшўиши арыйды. Туўры адамның басына аўыр мүсийбет түскенде оны биреўге айтып шағыныў арқалы дәрти жеңиллескендей болады. Бул психология илиминде де айтылған. Инсан жақынын жоғалтқанда жыламастан тура алмайды. Ҳәтте Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам да баласы қайтыс болғанда жылаған. Бирақ бул бизиң елимизде әмел етилип атырған мүсийбет түскен үйдиң қасына жақынлаўдан баслап тап ишкериге кирип турып таныған ҳәм танымаған адамлардың қатты даўыс пенен бақырып “ўай-ўай” салып жылаўы дегени емес. Керисинше бундай ҳәрекет ғам-тәшўиштиң арыўы орнына дәрттиңди жаңалайды. Езилген жүректи және де аўыртады. 

Ал, “ўай-ўай” деген сөздиң мәнисин шағар болсақ бул сөз араб тилиндеги “ўайл” сөзиниң түбири болып, дозақ деген мәнини билдиреди. Сондай екен “дозақ болсын” деп жылаў қандай масқарашылық! 

Пайғамбарымыз саллалаҳу алайҳи ўасалламнан: “Әлбетте, мәййит оған өз жақынларының айырым жылаўлары менен азапланады.”, деген ҳәдис бар. Бул ҳәдистеги айырым деген сөзден ўай-ўайлап, айтым айтып шәриятымызға қайшы келетуғын жылаўлар нәзерде тутылған. Қулласы ҳеш бир мусылман өз марҳум жақынын бундай етип яғный шәриятымыз қайтарғандай етип жылап азап бериўди қәлбине сыйдара алмаса керек.       

Мәййитти жуўып атырғанда келген адамларға “даўыс шығармай кириң, өлини суўға ендирип атыр” деген гәпин қайсы әмелге жоярыңды билмейди киси!? Мүсийбетте, жақын адамынан айрылып, оны соңғы жолға шығарып салып атырғанда оның үстинен күлгендей, ҳәр түрли намақул әмеллерди ислеў - саламат ақылға туўры келетуғын ислерден емес!

Динимиз тәлийматы бойынша бир адам қайтыс болса, ол жерде үш күнге шекем аўқат писирилмеўи керек. Ал, бүгинги күнимизде аза болған үйде үш күнлеп қазан асылады, өли менен ҳеш кимниң иси жоқ, жаназа күни қарамал сойылып, ҳәмме келгенлерге аўқат бериў, қонық жайларына жайғастырыў, қуда тамырларға жанлық мал яки шеке бериў ҳәм т.б соған уқсаған ислер менен бәнт. Өли бул ақыретлик ис болғаны ушын өлиниң ҳүрметин өз орнына қойып, мойнымыздағы парызымызды орынлаўымыз керек. Мүсийбетти зыяпатқа айландырыў мусылманшылық түўе инсаныйлыққа да туўры келмейди. Қайтыс болған ўақытта, жаназа күнги аўқат бериў динимизде жоқ. Адамлар аза мүддети болған үш күннен соң жетиси қырқы, жүзи, жылы деп күн санамастан қәлеген күнинде жақынларына аўқат берип Қуран тилаўат етилсе шәриятымызға муўапық ис еткен болады. Халық тилиндеги “өлиниң асабаты” деген сөзге тоқталып өтсек бул аўқат бериў деген мәнини билдирмейди, “ас бериў арқалы өли абат болады” дегенге ҳеш қандай қатнасы жоқ. Бул динимизде мийрас илимине тийисли болған арабша сөз болып, марҳумның әке тәрептен мийрасын алыўға ҳақлы болған жақын адамларға айтылады.   

Қарап турсаң мүсийбет үстине жоқ жерден мүсийбетти өзимиз ойлап табамыз. Мүсийбет түскен үй де жақсылап өткерейин деп қарыз-қәўелленип болса да сол ислерди кемис болмасын деп зыяты менен ислейди.Тирилердиң марҳум ушын еткен қарыздарлығы марҳумның азарланыўына алып келеди. Ашынарлысы сонда егер марҳумның қарыздарлығы болса ақыреттеги аўҳалы аўыр болатуғынлығын көпшилик билсе де итибарсызлық етеди. Соның ушын имам-хатиблер жаназа намазын оқымастан алдын марҳумның қарызы бар, жоқлығы ҳаққында сорайды. Қала берди мәййит ийелери “мал сойып, аўқат бермесем адамлар не дейди”, “жора-жолдас, коллектив деген бар, ертең олардың бетине қандай қарайман” деп өзиниң өткинши дүньялық болмағыр ислерин ойлап марҳум жақынының ақыретлик исин шетте қалдырып марҳумды гүлли азапқа салады. Нәтийжеде дәбдебебазлыққа жол қоямыз. Қуда-тамырларға жақсы күтетуғын үйлерден бөлистирип, қарамалдың шекесин қойыў, қызығы сонда жаназаға келген қуда-тамыр болған кимселер жанлық мал яки шеке жемесе “өлген бе екен ширкин, бир мал сойыўға жарамай” деп өкпелеп кетиўи. Эҳ адамлар, адамлар. Ашынып кетесең. Соншеллиге барып қалғанбыз ба?!!! Ғалабалық мәденияттың тәсиринен мәнаўиятымыз соншелли зәрерленген бе???!!! Өзлери ойлап тапқан  “Өлген бе екен бир мал сойыўға жарамай” деген сөздиң өзинен де қаза болған жерде аўқат берилмеслиги айтылып тур.

Соның менен бирге сырық тартыў, сүўрет илиў, суўға ендириўдеги базы бир ислер, даўрана айландырыў, ысқат шығарыў, пейитке гилем жабыў, шашыў шашыў, шыра жағыў, пейитти үйден алып шығыўдан есик-дәрўазаны тез жабыў, қәбирлерди зийнетлеў, қәбирстанда мал шалып ас бериў, жетиси, қырқы, жүзи, жылы киби мерекелерин күн санап өткериў сыяқлы ислер муқаддес динимиз тәлийматында болмаған қадаған етилген ислерден. 
 Мүбәрек ҳәдиси шәрийфте “Өлим нәсият алыў  ушын жетерлидур”,-деп айтылғанындай өлимди еслеў арқалы марҳумлардың ўақтында бизлердей жасаған, түрли әмеллерди ислегенлиги, ҳәзир болса сол қылған ислерине жараса Аллаҳ тааланың сыйлығы ямаса жазасына ерискен ҳалда жатырған аўҳалын ойлап, оннан ҳәр ким өзине тийисли нәсият ҳәм ибрат алыўы лазым.
Жаназаға барыўдан мақсет не? Бириншиден парызымызды орынлаў, екиншиден кеўил айтып сабыр тилеў. Егер жаназаға барып аўқат жесек яки тәме етсек, қонық жерде аўқат жеп отырып жаназаға үлгермесек, дуўа-пәтияға шерик болмасақ жаназа өз мақсетин жойтады.
   
Жаназа намазларында гүўасы болып жүрмиз: жаназа оқылар оқылмастан еле мәййит қәбирге қойылмастан-ақ гәп-сөзлер көбейип, жаназаға түскен пулды бөлисиў, оның мийрасына қайсысы ийелик етеди екен деп өсек тарқалып машқала келип шығады. Табыттағы инсан ҳәтте пасық болса да ол ҳаққында жаман пикирлерге бармаў, айтпаў жаназаға келгенлер әдебинен есапланады. Марҳум ҳаққында тек ғана жақсы гәплерди айтыў шәриятымыз көрсетпесинен.

Соның менен бирге жаназаға келген адамлар илажы барынша тыныш турып, бир-бири менен ҳәтте телефон арқалы болса да сөйлеспестен, насыбай, сигарета шекпестен кеўил билдирип турыўы марҳумды ҳүрмет етиўи менен бирге жаназа әдебинен.
Жоқарыда айтып өтилген динимизге қайшы болған ислер ҳаққында Өзбекистан мусулманлары басқармасының пәтиўасы шыққан. Пәтиўаны орынлаў мәқсетинде Қарақалпақстан мусылманлары қазыяты басшылығында имам-хатиблер халқымыз бенен биргеликте қайырлы ислерди әмелге асырмақта.
    
Ш.Баҳауддинов
Өзбекистан мусылманлары басқармасының 
Қарақалпақстан Республикасындағы ўәкили,
Қарақалпақстан мусылманлары қазыяты қазысы

 

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 10-02-2018, 14:39 |
  • 761