Арал теңизиниң суўы Каспийге ағып кеткен бе?

Арал теңизиниң суўы Каспийге ағып кеткен бе?

 

Қарақалпақстанлы белгили журналист, жазыўшы Өмирбай Өтеўлиевтиң Қарақалпақстан хабар агентлиги сайтында «Қаратерең» - Аралдың үшинши көзи, төртиншиси қаяқта? деген қызықлы мақаласы жәрияланған еди. Мақалада айтылыўына қарағанда, Арал менен Каспийдиң ортасында байланыстырыўшы жер асты дәрьясы бар, бирақ бул дәлил негедур елеге шекем сыр тутып келинбекте.
«Арал менен Каспийди байланыстырып турған жер асты дәрьялары бар екенлиги ҳаққында илимий ҳәм фантастикалық болжаўлар, аңыз-әпсаналар бар. Балықшы бабаларымыз «Аралда төрт көз бар, бириншиси, теңиздиң дәл ортасында, қара үйдей орынға суў ийримлене, жерге сиңип ағады. Екиншиси Үстирттеги «Гүркиреўик»тиң қудығы қумандай қайнаса пақырлысы узақ-узақлардан еситилип, түнде жүргенлер сескенеди. Қудықтағы гейде ярым, базыда толы, қол күйдирерлик суўына зат тасласаң көз илместей ағысы ығызып кетеди. Үшиншиси «Қаратерең», сонда төртинши көзи қайда!» делинеди мақалада.
Онда айтылыўынша, қазақстанлы алымлар теңиз ортасынан бир неше жүз жыллық сексеўил отынларын тапқан ҳәм музейге қойған. Мойнаққа кирген жерде болса теңиз тәрепке кеткен ески кәрўан жоллары бар. Бул жоллар әййемги «Жипек жолы»на түседи. Демек, тарийх бетлеринде жазылғанындай, теңиз бир неше мәртебе толып, бир неше мәрте суўы тартылғанлығы ҳақыйқат.
- Өткен әсирдиң 30-жылларында алымлар Каспий теңизинде бекире балығын өршитиў ушын оларға белги қойып (сырға тағып) суўға жибереди. Усы сырға тағылған бекирелер Арал теңизинен шыққан. Жер дәрежесиниң биреўи жоқарғы ноқатында, биреўи төменинде жайласқан еки теңиздиң ортасында байланыс бар екенлигин тексериў ушын бояў ағызып көриледи. Аралдан жиберилген бояў Каспийде көринеди. Ҳайран қаларлық бул тәбийий процесс, географиялық ашылыўлардың ҳәр тәреплеме изертлениўине Екинши жәҳән урысы кесент етти. Еки теңизди тутастырыўшы жер асты дәрьялары бар. Бирақ бул елеге шекем сыр тутылып келмекте. 1940 ҳәм 1960-жылларда еки теңиз ортасында тарнаўлар қурылған. Жер асты қурылмалары қурылысларында урыста тутқынға түскен ҳәм өлим жазасына тартылғанлар ислеген. Тутқынлықтан аўылына қашып келген биреў усы сырды дағаза еткен. Аралдың суўы 1960-жыллардан баслап кемейе баслайды ҳәм керисинше Каспий жылдан жылға тасып бара береди, - дейди Ө.Өтеўлиев. 
Аралдың биринши көзи ҳаққында мойнақлы балықшылар да айтып бериўи мүмкин. Қазақстанның Арал районында туўылып өскен инженер-гидротехник Ҳамза Суханбердин өзиниң «Арал – Каспий теңизи жер астынан байланысқан ба?» деген мақаласында былай еслейди: «1941-1945-жылларда, яғный, Екинши жәҳән урысы ўақтында мен 8-9 жаста болғанман. Ол гезде аўылдағы, қаладағы барлық жумысларды ҳаял-қызлар ислейтуғын еди. Олардан көп аңызлар еситер едик. Ол гезлери Арал теңизи толып-тасып туратуғын еди. Арал қаласы менен Қарақалпақстанның Мойнақ қаласы ортасында кеме арқалы тез-тез жүк тасылып, вагонларда Москва тәреплерге жиберилер еди. Сондай-ақ, сол урыс жыллары Арал теңизинде суў асты кемеси бар екенлиги ҳаққында аналарымыздан көп еситкенбиз. Кейин ала жумыс бабында кемеде теңиз аралап жүзип жүрдик. Бул 1968-жыл еди. Биз бенен бирге хызмет ететуғын кеме жүргизиўши капитанлар болды. Олардан базылары сол ўақытлары напақа жасына жақынлап қалған еди. Биз олардан балалық дәўиринде есимизде қалған сораўларды беремиз. Яғный, Аралдың ортасында ҳақыйқаттан да «көз» бар ма, суў асты кемелери ше? Олар урыс жылларында теңизде жүзип жүрген суў асты кемелери адамларды «Возрождение» аралына жеткизип турар еди, деди. Арал теңизиниң қақ ортасында жайласқан «Возрождение» сырлы аралының батыс шегарасы Үстирт тик жарлығына барып тиреледи. Үстирт платосының жер үсти болса тегис таўлы болып, оның бийиклиги 100-150 метрге шекем жетеди. Бир сөз бенен айтқанда, Арал батысындағы Үстирт бир ўақытлары жердиң тектоникалық қабатының қозғалғанын көрсетеди. Демек, Арал менен Каспий ортасының жер асты суў каналлары болыўы сөзсиз. Себеби Каспий теңизиниң суўы 1991-жылда көтерилип, қәдди 2,06 метрге шекем жетти. Усы жыллары Аралға қуятуғын дәрьялар суўы кемейди. 
Аралдың суўы да кескин кемейип кетти. Сол ўақытлары Аралдың суўы жер асты дәрьялары менен Каспийге ағып кетпеген бе екен? Және бир ўақыя, биз теңиздиң батысындағы, яғный қурғақлық пенен тутасатуғын Үстирт чинкиниң (чинк – тик жар) алдында теңиз суўы уйығын көргендей болдық».
Ҳақыйқатында да, Аралдың суўы Каспийге ағып кеткен бе? Тарийхтан белгили, Әмиўдәрья Узбой арқалы Каспийге аққан. Бирақ, журналист Ө.Өтеўлиев айтып атырған жер асты дәрьяларының Узбойға байланысы жоқ. Жоқарыда айтып өтилген еки автордың болжаўларын қарақалпақстанлы археолог илимпаз Оңғарбай Юсупов та тастыйықлайды. Ол Аралдың суўлары усы жерде, яғный тик жар Үстирт таўының астына қарап кетип баратырғанлығын көргенлигин айтады.
- 1970-1975-жылларда Өзбекстан илимлер академиясы Қарақалпақстан бөлими археология секторы тәрепинен Қубла-шығыс Үстиртте кең көлемли археологиялық жумыслар алып барылды. Бул археологиялық экспедиция жумысларына мен де қатнастым. Үстиртте көп сырлардың гүўасы болдық. Олардан мени қатты қорқынышқа салғаны Арал теңизи суўларының қалай батыс тәрепке кетип баратырғанлығын өз көзим менен көргеним болды, - дейди Оңғарбай Юсупов. – Бул 1975-жыл еди. Атақлы археолог Вадим Ягодин басшылығындағы экспедиция Үстирттиң шығыс тик жарында, яғный Дуўана тумсығында әййемги көшпелилер дәўирине тийисли естеликлерди қазып атыр едик. Қазыў жумыслары Нөкистен 500, Мойнақтан 300 км. алыста алып барылып атыр еди. Демек, цивилизациядан узақта едик. Тийкарғы азығымыз, әлбетте, Аралдың балықлары болды. Себеби, бизлер ислеп атырған жер Үстирттиң шығыс шегарасы болып, оң тәрепимизде, ары барса 300 метрде уллы Арал толып-тасар еди. Аралда балық көп. Бизге жақын жерде төменде, яғный тик жардың түбинде бир булақ та бар еди. Ол жерде сайғақлар келип суў ишер еди.
Бир күни еки адам болып таўдан (Үстирттен) төменге, яғный теңизге түсип барар едик. Не көз бенен көрмейик, бир ўақта таў айырылып ортасынан жер түбине батыс тәрепке қарап көп муғдардағы суўдың кетип баратырғанлығын көрдик. Ҳайран қалдық. Суўдың ағысы сондай күшли еди, қасына барыўға қорқып, жоқарыға өрмелей басладық. Суў ағып кетип баратырған жерден 20 метрдей арырақта бир жүк машинасының қулап жатырғанын көрдик. Жүк машинасының қасында болса сайғақтың өлиги жатыр еди. Бизиңше, сайғақты тутыў ушын кимдур автомашинада қуўған ҳәм алдында жер жарығы бар екенлигин билмеген. Биринши оннан сайғақ түскен, изинен автомашина…
Биз өткен жылы апрель айында Үстирт бойлап саяхатымыз даўамында Оңғарбай Юсупов айтқан усы мәнзилге бардық. Жол бойы Үстиртте сырлы әскерий әмелиятлар алып барылған зонаны, теңизге түсилген бетон жолды, жағадағы әскерий казармаларды көрдик. Бизлерди ләрзеге салған нәрсе Үстирттиң тик жарлары динамит пенен жарып опырылғандай көринди. 
Дуўана тумсығына Нөкистен жолтаңламас автомашиналарда еки күн дегенде кешке таман жетип келдик. Илимпаз айтқан археологиялық табылмаларды да көзден өткердик (табылмалар Дуўана тумсығындағы әййемги замандағы көшпели қәўимлердиң дүз аңларын тутыў ушын қурған қурылмасы – аранлар еди. Бул аранлардың көпшилигиниң жасы 2500 жылға тең).
Дуўана тумсығы ҳақыйқаттан сулыў. Ол жерге барған адам өзин Марс планетасына түсип қалғандай сезеди.
Солай етип, археологиялық әмелият алып барылған жерди ҳәмде илимпаз айтқан жүк автомашинасының тат басқан бортларын да таптық. Бирақ, арадан 50 жылға шекем ўақыт өтип кеткен. Үстирт тик жарлары қар ҳәм жаўын суўлары тәсиринде опырылып кеткен. Теңиз алдын таўдың түбине келип турған болса, енди кеминде еки километр алыслап кеткен. Кеш болып қалғаны себепли төменге түсип, Аралдың төртинши көзин биймәлел излеўдиң имканы болмады. Менимше, бул жерге қәнийгелер менен белгили ўақытқа барып, мәселеге анықлық кириткен мақул болады. Биз усы жерге жақын жерде бир түп алма ҳәм ерик өсип турғанлығын көрип ҳайран қалдық. 
Үстиртте өткен әсирдиң 80-жылларының ақырына шекем «сегизинши химиялық қорғаныў станциясы» әскерий полигоны ҳәрекет еткен. Базы интернет бетлеринде платода жерасты ядролық жарылысы болғаны ҳаққында мағлыўматлар бар. Жарылыс болғанлығы ҳаққында Үстирт турғынлары да айтады. Яғный, олар 90-жылларда гүмбирлеген даўысларды еситкен. Олардың пикиринше, партлатыў арқалы жер асты суў жоллары бекитилген.
Қубла Үстирт аўылында жасаўшы Ильяс Назарбаевтың айтыўына қарағанда, өткен әсирдиң 90-жылларына шекем Үстиртте әскерий самолётлар ушып жүрген. Үстиртте хызмет еткен жасы үлкенлердиң көпшилиги болса усы самолётлар жердиң астына кирип турғанлығын тастыйықлайды. Демек, Үстиртте жердиң астында қандай да бир сырлы жойбарлар әмелге асырылғаны анық. Бул жойбар еки теңиз аралығына қурылған суў жолы болса ше? Себеби үстиртли жасы үлкенлер жер астына кетип турған гүркиреген суў даўысларын еситкен. 90-жыллардағы партлаўлардан кейин бул даўыслар тынған.
Арал менен Каспий аралығында жер асты байланыслары бар екенлигин пүткил өмир даўамында илимий жақтан изертлеген Россия Илимлер академиясы гиосфера динамикасы Институты жетекши илимий хызметкери, геология-минералогия илимлери кандидаты Борис Голубов (1937-2017) «Аномальный подъём уровня Каспийского моря и катастрофическое обмеление Аральского моря как результат дренирования Арала под плато Устюрт и в Каспий вследствие техногенных возмущений недр» атлы мақаласында Аралдың қурыўына Үстирт платосы астында ядролық жарылыслар себеп болғанлығына дәлийл келтиреди. Илимпаздың тастыйықлаўынша, 1969-жылдан кейин Арал суўларын Каспий теңизине қуйған. 
Әне, усы ўақытлары Аралдың жағасында (Үргеде) жасаўшы халықтың бир түнде теңиздиң 200 метр алыслап кеткен жағдайларға гүўа болғанлығы ҳаққында мағлыўматлар бар. 
Әлбетте, жер асты дәрьялары бар болған жағдайда да ол Аралдың қурыўына себеп болды, деп болмайды. Аралдың қурыўына, ең дәслеп, инсан факторы себепши. Суўды заялаў ҳәмде көплеп аўыл-хожалығы ушын жер майданларының ашылыўы теңиз суўының қурыўына алып келди. 
Бирақ, илимде белгили, Арал 4 мәрте қурып, қайтадан толған.
Буннан 21млн. жыл бурын Арал, Каспий ҳәм Қара теңиз ҳәммеси бир болған. Усы уллы океанға Тэтис деп ат берген. Үстирт, Қарақум, Қызылқум шөллери Тэтис океанының түби болған. Өткен жылы Ақтумсықтан табылған тасқа айланған үлкен акуланың тислери Тэтис океаны естеликлеринен саналады. Тектоник процесслер себепли Үстирт жоқарыға көтерилип кетип, Қара теңиз, Каспий, Арал теңизлери бөлинип кетеди.
Аралдың дәслепки атамасын араб жазыўшысы Ибн Руста (920 жылы) қоллаған. Аралдың буннан басқа Хорезм көли, Кердери көли, Жент теңизи деген атамалары да бар. Мәселен, тарийхшы Шахрух Ҳафиз-и Абрудың 1417-жылы жазған жылнамасында: «Хорезм (Арал) көли жоқ, Жәйҳун (Әмиўдәрья) суўы жаңа арна таўып, Ҳазар (Каспий) теңизине қуя баслады» делинген.
2000-жыллар басларында Арал теңизиниң Қазақстан бөлиминдеги суўы қурыған майданынан, яғный Сырдәрьяның теңизге қуйып турған жеринен шама менен 45-50 км. иште тарийхый естеликлер табылды. Өткен әсирдиң 60-жылларында бул жерде 18метр бийикликтеги суў болған. Қурыған теңиз астынан табылған тарийхый қала пүткил жәмийетти ҳайран қалдырды. Табылған керамикалық ыдыслар болса XIII-XIV әсирге тийисли болып шықты. Теңиз астында қалған бул қалаға Кердери деп ат қойылды. Таң қаларлық жери сол жерден мешит, буйымлары менен көмилген бойы еки метр келетуғын үлкен адамлардың қәбирлери шықты.
Тарийхтан белгили, Шыңғысхан Хорезмге атланыс жасағанда Әмиўдәрьяның сағасын бурып жиберип, көп қалаларды суў астына бастырады. Әмиўдәрья Аралға емес, Сарықамыс көлине қарай аға баслайды. Усылайынша бирнеше әсир даўамында асаў дәрья суўын Арал теңизине бермей қояды ҳәм Арал қурый баслайды. Илимпазлар Қазақстандағы Аралдың астынан табылған қаланы усы дәўир менен байланыстырады.
Демек, бул қала Әмиўдәрьяның Сарықамысқа ағып турған ўақтында салынып, кейин қайтадан Аралға келе баслағанында суў астында қалып кеткен. Түркийтаныўшы алым, профессор Аўелбек Қоңыратбаевтың айтыўына қарғанда, Аралдың астында усындай 40 қала қалып кеткен. Олар қай жерде? Олардың көпшилиги Қарақалпақстанда болыўы мүмкин.
Мәселен, Аралдың үшинши көзи деп табылған Қарақалпақстанның Тахтакөпир районындағы Қаратерең көлиниң астында да қала қалып кеткенлиги ҳаққында рәўиятлар бар. Рәўиятта айтылыўынша, ҳәзирги Қаратерең көлиниң орнында патшалық болған. Төрт тәрепин тик жарлық орап турған тереңликте жайласқан патшалықты ҳеш бир душпан басып ала алмаған. Бир күни бир шопан жигит қырда адасып жүрип, үлкен кесеге уқсас төменде жайласқан усы патшалыққа келип қалады. Патшаның жүдә сулыў қызы болады. Жигит оны сүйип қалады. Қыз да оған ашық болады. Күнлердиң күнинде шопан жигит патшалықты тонаў нийетинде жүрген адамлар менен ушырасып қалады ҳәм қарақшылар оның мийин зәҳәрлей баслайды. «Патша саған қызын бермейди. Сениң я ата-анаң жоқ, я мал-мүлкиң жоқ. Қызды қырға алып қашып шық», дейди қарақшылар. Жигиттиң кеўлинде гүман пайда болады. Соң патшаға барып қызын жақсы көриўин билдирип, турмыс қурыўға рухсат бериўин сорайды. Бирақ, патша оны сөгип патшалықтан қуўып жибереди. Қарақшылардың айтқаны дурыс болып шығады. Жигит патшалықтан өш алыўды ойлай баслайды. 
Сол ўақта Арал теңизи патшалық жайласқан жерге жақын келип қалады. Суў басып кетпеўи ушын алдына дамба салынған еди. Қызын бермеген патшаға ашыўланған жигит дамбаны бузып таслайды. Суў атылып шығып ҳәмме жерди суў басады. Солай етип, патшалық та ол жерде жасаўшы халық та суў астында қалып кетеди. Жигит пенен қыздың үстине таў қулап, олар да усы жерде өлип кетеди.
Рәўият өз жолына. Бирақ усы көлден балықшылардың қармақларына көп мәрте пискен ыдыслар, буйымлар шыққан.
Аралдың астында және қандай қалалар қалып кеткен болыўы мүмкин? Қарақалпақстанлы археолог алым, Өзбекстан Қаҳарманы Ғайратдин Хожаниязов Аралдың түбинде Адақ атлы үлкен қала қалып кеткенлигин айтады.
2013-жылда Россияның «РенТВ» каналы Аралдың қурыған түбинде сырлы геоглифлер табылғанын айтты. Сыры ашылмаған, жуўабы жоқ геоглифлердиң Арал теңизиниң түбинен табылыўы тек алымларды емес, бәлким пүткил жәмийетти ҳайран қалдырды. Бул геоглифлардың қаяқтан, қалай, қашан пайда болғанын алымлардың өзлери де анық билмейди. Аралдың геоглифлери Сырдәрьяның Аралға қуйылатуғын тәрепинде, теңиздиң ашылған майданында 10-15 км. иштен табылған. Алымлардың пикиринше, бул сыяқлы үлкен тамғаларды қурыў ушын ең күшли 20 мың техника кеминде 90 жыл даўамында тынбастан ислеўи керек екен. 
Деген менен, «РенТВ» каналының бул таярлаған көрсетиўи көбирек телетамашагөйлер дыққатын тартыў ушын жасалған фантастикаға қурылған ҳәрекетке уқсайды. Ҳақыйқатында, Аралдың қурыған ултанындағы сызықлар булар тоғай хожалығы хызметкерлериниң жумыслары, яғный, сексеўил егиў ушын қазылған қарықлар яки тәбийғый шараятта пайда болған бархан қумлар.
Бүгинги күни дүньяда атақлы Перу топырғындағы Наска сүўретлери де илимпазлардың басын қатырып келмекте. Ол жердеги өрмешек, тотықус, маймыл ҳәм басқа да жанзатлардың сүўретлери қайсы әсирде, қандай цивилизацияда, кимлер тәрепинен салынғанлығы белгисиз. Соның ушын алымлар оларды баска планеталылар бизге қалдырып кеткен космодром белгиси деп болжамақта. 
Лекин Үстиртте әжайып «сүўрет»лер барлығы анық.
Үстиртте өткен әсирде табылған көп санлы оқ жай тәризли сүўретлер де пүткил дүньяны таң қалдырды. Усы сүўретлердиң жасы, кимлер тәрепинен ҳәм не мақсетте қурылғаны алымлар тәрепинен анықланды. Яғный, еки тәрепиниң узынлығы 900 метрге шекем, тереңлиги 3 метрге шекем қазылған гигант қурылысларды буннан 2400-2500 жыл алдын көшпели қәўимлер қурғанлығы илимде дәлилленди. Олар усы усыл менен бир мәртелик урыныўда он мыңлап сайғақ, жәйран, қуланларды қапқанға түсирген. Бул қурылыслардың аты аран делинген. Үстирттиң аты болса Аранқыр деп аталған.
Демек, сырға толы Арал ҳәм Үстирт тегислигин ашатуғын ўақыт келди. Мойнақта туризмди раўажландырамыз, деп атырмыз. Мине усы сырлар туризм ушын жетип артады. Мәселен, Перудағы Наска сүўретин көриў ушын ҳәр жылы миллионлап туристлер барады ҳәм мәмлекетке 3 миллиард доллар усының есабынан кирип келеди. Бизде болса Наска сүўретинен 10 есе үлкенирек сырлы сүўретлеримиз бар. Бирақ усындай байлығымыз бар екенлигин ҳәттеки өзлеримиз де билмеймиз.
Ғәрезсиз мәмлекет болдық. Сөз еркинлиги бар. Лекин не ушын усы күнге шекем Возрождение атаўы ҳәм Үстиртте алып барылған сырлы әскерий әмелиятлар ҳаққында ҳеш нәрсе билмеймиз?
Аралдың Каспийге ағып кеткен жери, яғный төртинши көзи табылғанындай болса-ғо, оны биз рәсмий түрде дағазаласақ, пүткил дүнья жүзинен туристлер ағып келер еди. Мине усы жойбарлардың ҳәммесин мәмлекет басшысы айрықша итибар қаратып атырған Мойнақ районында шөлкемлестирсе болады. Бирақ бул ҳаққында ҳеш нәрсе еситпей атырмыз.

 

Есимқан Қанаатов

 

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 16-08-2019, 16:40 |
  • 2 678