Журналисттиң жол дәптеринен: қымыз сатқан қырғыз қыз

Журналисттиң жол дәптеринен

СУЎДЫ ЖАҒАЛАП…

ТАЎ БАСЫНДА ТРАКТОР

Журналисттиң жол дәптеринен: қымыз сатқан қырғыз қыз

 

Ертеңине бизлер Алматы қаласынан узақ болмаған Туйықсуў музлығына жол алдық. Туйықсуў музлығы Қазақстанда Алатаўдың арқа тәрепиндеги Киши Алматинка дәрьясының жоқарысында жайласқан. Бул музлық Алматы қаласын суў менен тәмийинлеп турады.

Журналисттиң жол дәптеринен: қымыз сатқан қырғыз қыз

 

Бизлер дүньядағы ең бийик таўлы спорт комплексиниң бири саналған «Медеу»ге шекем машиналарда бардық. Арғыжағында бизлерди музлық станциясының арнаўлы машинасы күтип турар еди. Усы машина менен бийикликке көтерилип, «Шымбулақ» таў-шаңғылы курорты аймағынан өтип, Киши Алматинка дәрьясын жағалап, Туйықсуў музлығын бақлап барыўшы базаға келдик. Бул жерде бәлентлик - теңиз қәддинен 3500 метрден аслам.

Журналисттиң жол дәптеринен: қымыз сатқан қырғыз қыз

 

Жаз айы болыўына қарамастан, бираз салқын. Қар жамылған Алатаў көз алдымызда қуяш нурлары менен шағылысып, жылтырып тур. Саҳрада туўылып өскен адамға бундай бийикликте дем алыў қыйын екен. Тап өкпеңди қысып таслағандай сезинесең. Бираз өтип ықлымға масластым.

Номвар Курбанов деген жигит орыс тилинде, - бул таўлар ҳеш гәп, Памирге шыққанда не қыласыз,-деп ҳәзиллести тәжикстанлы жас алым. Ҳәр ким түрли миллет ўәкиллери болғанлықтан ортақ тили орыс тили болды.

- Ҳәмме қалың жыллы кийимлериңизди рюкзакларыңызға салып алың. Қәлесеңиз түслигиңизди де бирге алып жүриң. Музлыққа жол аламыз. Жолда биреў-биреўиңизден алыслап кетпең,-деди шөлкемлестириўшилердиң бири қазақ жигити Алмас Китапбаев.

Таў етегиндеги қыйыршық таслардан, бөлекленген үлкен таслардан өтип бир сааттан аслам ўақыт жол жүрдик. Таўда жүриў аңсат па?! Ҳәр кимниң жағдайы белгили болды. Изде қалып кеткенлерди күтип көбирек ўақыт кетти.

- Бул турыста музлыққа барып қайталмаймыз. Шамасын билгенлер изге, базаға қайта берсин. Музлыққа шығамыз дегенлер мениң менен жүрсин,-деди Алмас ҳәмме жыйналған ўақытта. Биразлар изге қайтатуғын болды.

Бизлер 7-8 адам алға қарай кеттик. Бир сааттай жол жүргенимизде әтирапты думан қаплады. Думан булттай болып көшер еди. Ҳаўа суўытқанлықтан қалың кийимлеримизди кийип алдық. Алдымызда еки таўдың ортасында жайпаўыт жер көринди. Бул «музлықтың тили» деген жер екен. Усы «тил» үстинен жоқарыға өрлей бердик. Аяқ астында музлықлар, ҳәр-ҳәр жерден сызылып суўлар ағып тур. Және бираз көтерилгенимизден кейин ушқынлап қар жаўа баслады.

- Музлыққа күнде шығып атырған жоқсыз-ғой. Және азғана жүрсек алдымызда трактор бар. Сол жерден қайта қояйық,-деди Алмас. Күни менен  хәммени гәп пенен руўхландырып киятырған Алмастың тағы бир сондай гәпи шығар, таў басында нағып жүрген трактор деп ойладым.

Көз ушында бир қара көринди. Мүмкин, үлкен бир тас шығар?! Қанша қыйын болса да басқалардан қалмай ерип киятырман. Ескен суўық самал бетиңди шымшыйды. Ушып келип бетиңе урған қар ушқыны шапалақтан кем болып тиймейди.

Оның үстине, енди жаўын аралас қар жаўа баслады. Үстим ҳөл болып, аяқтан суў да өтти. Сол көринген қараға жақынладым. Ҳақыйқаттан да төрт дөңгелекли трактор! Екиге бөлинип жатыр. Ол бул жерге қалай келип қалған?! Буны усы музлыққа еки мәрте келген Алмас та билмеди.

Сол аралықта бирден жаўын қаттыға қуя баслады. Изимизге қайтыўға мәжбүр болдық. Биреў-биреўге қарайтуғын, жәрдемлесетуғын шама жоқ. Ойым тек базаға жетсем болар. Түсиў миниўден аңсатлаў болды ма, яки жаўрап қалғанымыздан ба тезирек түскендей болдық. Базаға келдик те, сәл жылынып, арнаўлы машина менен «Медеу» тәрепке түстик. Кешке таман мийманханамызға жетип келдик.

 

 

ҚЫМЫЗ САТҚАН ҚЫРҒЫЗ ҚЫЗ

Журналисттиң жол дәптеринен: қымыз сатқан қырғыз қыз

 

  Ертеңине азанда ерте Алматы қаласынан Қырғызстанға жол алдық. Түске жақын қазақ-қырғыз шегарасынан өттик. Шегараны кесип өтиў қыйыншылық туўдырмады. Узағы менен ярым сааттай кетти. Соң түслик қылып алдық та Бишкек қаласын айланба жол менен айланып, Бишкек-Ош жолына түстик.

Қырғызстан таў ели. Оның дерлик  65 процентин  Тянь-Шань ҳәм Памир таўлары қурайды. Қырғыз елиниң тәбияты өз алдына сулыў. Жасыл шөплер менен қапланған бийик таўлар. Усы таўлар арасынан Бишкек-Ош жолы өтеди. Бирин-бири қайталамас таў жанбаўырлары, оның етегинде ағып турған киши дәрьялар әжайып көринисти пайда етеди. Таўлар арасы менен гә көтерилип, гә түсип бул жердеги «Түйе асыў», соңынан «Ала бел» деген өткеллеринен өтик.

Қырғыз ели және өзиниң қымызы менен танымалы. Талас ўәлаятына кететуғын бурылмаға жақынлай бериўимиз бенен жолдың еки бойында тигилген ақ отаўларға көзиң түседи. Көз ушында ҳәр жер-ҳәр жерде ат үйирлери жүр. Ақ отаўлар алдына, жол бойына қымыз, қурт, салаам деген ат сүтинен исленетуғын ишимликлерди қатарластырып қойыпты.

Бизлердиң машинаның айдаўшысы, шофёр жигит Алмаз қырғыз болғанлықтан жол бойы таныстырып киятыр. Қырғыз тили қарақалпақшадан қатты бир қашық тил емес екен. Жақсылап тыңласаң, түсинесең. Алмаз қымыздың мақтаўын жеткизди. Денсаўлыққа ҳәр тәреплеме пайда екенлигин, өзи де жаз айларында тек қымыз ишип жүретуғынлығын айтып киятыр. Мен қымыз ишип көрмегенимди, жолдан жақсы қымыз алыўда жәрдемлесиўин сорадым. Алмаз бул жердеги айырымлар қымызға суў араластыратуғынлығын, өзи таза қымыз сататуғын жерге алып баратуғынын айтты.

- Қымызды биринши ишиўиңиз болса, дәслеп аз-аздан ишиң, болмаса ишиңизди айдап жибереди. Мени жолда тоқтатып боларсыз,-деп күлип қойды Алмаз.

Талас областына бурылатуғын жерде, қырғыздың батыры Манасқа орнатылған естелик жанында тоқтадық. Бизлер сүўретке түсип жүргенимизде Алмаз қымыз алып келипти. Қай жерден алғанын сорадым да мен де сол дүканға бардым.

Бир сулыўшықтан келген қыз ҳәм орта жастағы ҳаял бар екен. - Сулыў қызларға сәлем,-дедим ишке кирип.

- Қымыз қаншадан?

- 100 сом.

- Биреўин бериң.

- Қазақсыз ба?

-Яқ. Қарақалпақпан.

Ол қандай улт?

- Сондай улт бар, бизге окшоп кетеди,-деди қасындағы апа.

- Тилиңиз да абдан окшош экен, -деди қыз.

- Аўа уқсайды,-дедим. Кейин билсем бизлердиң «аўа»мыз, оларда «оба» деп айтылып, тап бизлердиң «аўа» дегенимиздей еситиледи екен.

- Қымызды алдын ишип көрмедим. Қәйтип ишиў керек? деп олардан да сорадым.

- Сразу бир литр ичиңиз, пайдалуу,-деп күлди жас қыз.

- Билдим, қырғыз қызы мениң менен ҳәзиллескиси келди.

 

 ТОКТОГУЛ — ОРАЙЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ ЕҢ ҮЛКЕН СУЎ САҚЛАҒЫШ

Журналисттиң жол дәптеринен: қымыз сатқан қырғыз қыз

 

Қырғыз халқының белгили ақыны, жыршысы Токтогул Сатылғановтың (1864-1933) атына қойылған бул суў сақлағыш Орта Азияда ең үлкен суў сақлағыш болып, ол Токтогул ГЭСның тийкарғы суў резервуары саналады. Ол Нарын дәрьясы ағысының бойында жайласқан, бул дәрья оны суў менен тәмийинлеп турады. Токтогулден аққан суў және Нарын дәрьясы бойлап ағысын даўам етеди. Онда 19 куб.кмге жақын суў бар. Бундай үлкен суў муғдары ГЭСтиң қысы-жазы ислеўин тәмийинлейди.

Журналисттиң жол дәптеринен: қымыз сатқан қырғыз қыз

 

Ал, ГЭСтиң қуўатлылығы 1200МВт/с қурайды. Токтогул ГЭСи 1972-жылы иске түскенликтен бүгинги күни оның агрегатлары гөнерип, модернизациялаў дәрежесине жеткен.

Бул санлар түсиниксиз болмаўы ушын, Токтогул ГЭСиниң суў резервуары Тәжикстандағы Нурек ГЭСинен 2 есе үлкен, бирақ, қуўатлылығы жағынан 2 есе кем. Ал, Нурек ГЭСи болса, жазда толық қуўатлықта ислесе, Тәжикстанның 70 пайызын электр энергиясы менен тәмийинлей алады. Буған кейин тоқталамыз.

Қырғызстан тийкарғы энергияны Нарын дәрьясы бойлап қурылған ГЭСлерден алады. Және бир нәрсени мағлыўмат ретинде айтып өтсек, Нарын дәрьясы кейин Қарадәрья менен бирлесип Арал теңизиниң бир артериясы болған Сырдәрьяны пайда етеди.

Журналисттиң жол дәптеринен: қымыз сатқан қырғыз қыз

 

Мени және таңландырған нәрсе, бизде бир түбин еккениң ушын жынайый жуўапкершилике тартылатуғын кендер өсимлиги Токтогул суў сақлағышы бойында жайылып өсип тур. Бул жабайы кендер. Германиялы илимпаз Нильс Тевс оның биологиялық қәсийетлери ҳаққында айтып берди. Кендер пақалы труба сыяқлы талшықлардан қуралғанлықтан басқа еллерде оны тоқымашылық санаатында кеңнен пайдаланады екен.

Қырғызстанда таў етеклеринде ҳәм қырларда ҳәр жылы өсип кете беретуғын жабайы кендерлерди жоқ етиўдиң илажы жоқ дейди. Бирақ, оннан пайдаланыў, оны алып шығыў бул елде де жынаят саналады.

 

Журналисттиң жол дәптеринен: қымыз сатқан қырғыз қыз

 

Саламат АЖИМОВ,

журналист.

 

Даўамы бар...

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 11-01-2019, 17:31 |
  • 789