Журналисттиң жол дәптеринен: СУЎДЫ ЖАҒАЛАП…

Саламат АЖИМОВ,

журналист.

 

Журналисттиң жол дәптеринен:  СУЎДЫ ЖАҒАЛАП…

 

 

Журналисттиң жол дәптеринен

СУЎДЫ ЖАҒАЛАП…

 

АРАЛ ТЕҢИЗ — АРАЛ ҚУМ

Буннан 50-60 жыл алдын бизиң мақтанышымыз болған теңиз, бүгинлиги бизиң дәртимизге айланды. Балалығында теңиздиң асаў толқынларынан қорыққан бала бүгин, қартайған шағында оның орнында пайда болған саҳраның дузлы шаңынан көзин ашалмай отыр. Ким ойлапты дейсиз, дүньяда көлеми жағынан 4-орында турған Арал теңизи бүгинлиги Арал қум саҳрасына айланады деп?! Миллий байлығымыз саналған «ақ алтын»ның артынан қуўыўымыз, теңизимизден айырып, халық басына дәрт салғанына не дерсиз?!

Мен туўылған ўақытта, 1980-жылда да Арал теңизиниң суўы қайтып атырған дәўир болған. СССР бул пайыт олимпиада қуўанышлары менен жасады. Мен мектепке барған дәўирлерде болса, Арал апатшылығы ҳаққында мәмлекет көлеминде жар салынып атырған ўақытлар еди. Даўрық салынып-салынып, түйирли ҳеш нәрсе исленбеген. Соның арасында СССР да тарқалып, орнында ҳәр қайсысы өз арбасын тартыў машқаласы менен бийғәрез еллер пайда болды. Арал тәғдири, енди бой көтерген Өзбекстан менен Қазақстанның мойнында қалды. Бүгинги күнге шекем Арал апатшылығын жумсартыў жолында бираз нәрселер исленди, еле де көп нәрселер ислениўи керек болып тур.

Журналисттиң жол дәптеринен:  СУЎДЫ ЖАҒАЛАП…

 

«Сағадағы суў ишер, аяқтағы уў ишер» деп ата-бабамыз бийкарға айтпаған. Бурынлары Аралға суў келип турғанында да аўыл хожалығына түрли минерал төгинлердиң берилиўи нәтийжесинде суўдың патас болғаны, уў болғаны, бүгинлиги теңиздиң түбинен көтерилген зыянлы химиялық элементлердиң өзи дәлиллеп тур. Суўсызлық дәўиринде болса, ҳәттеки, аўыз суў келиўи қыйын болып, аўҳалымыз уў ишкен менен барабар болғаны да рас.

Теңиздиң қурғаған ултанынан көтерилген дузлардың, зыянлы химиялық элементлердиң Европа еллеринен, Гималай таўларынан, ҳәттеки, Антарктида музлықларынан табылыўы, Арал машқаласының регионаллық емес, глобаллық машқала екенлигинен билдирер еди. Соңғы жылларда бир қатар раўажланған еллер, халықаралық шөлкемлер бул экологиялық апатшылыққа өз итибарларын қаратты.

Маған өткен жылы усындай халықаралық шөлкемлер (Қазақстан-немец университети, Орайлық Азия регионаллық экология орайы ҳәм Швейцария бирге ислесиў агентлиги) шөлкемлестирген үлкен илажлардың бири — «Музлықлардан Арал теңизине шекем» атлы илимий-изертлеў экспедициясына шығыў несип етти. Қарақалпақстанда суўсызлықты көп гүзеткенликтен, бул экспедицияға үлкен қызығыўшылық пенен бардым. Экспедициямыз Орайлық Азияның төрт мәмлекети — Қырғызстан, Тәжикстан, Өзбекстан ҳәм Қазақстан бойлап 22 күн даўам етти.

Күнделикли турмысымызда үйимиздиң алдынан ағып турған салмадағы суўдың түп сағасы қайдан басланатуғынлығына, суў қандай жолларды басып өтетуғынлығына, бизге шекем қанша тири жанға арқаў болатуғынына оншелли мәни бере бермеймиз. «Алдыңнан аққан суўдың қәдири жоқ» дейди ата-баба. Лекин, кейинги жылларда, әйне егиншилик пайытында, усы суў жетерли дәрежеде ақпай қалып, қарақалпақ халқы ушын қәдирин әдеўир көрсетип киятыр. Ҳәр қыста сонша қар, сонша жаўын-шашын жаўады, солардың суўлары қайда кеткен, деп көпшилигимиз сораў беремиз. Қыялымызда жоқарыдағылар сағаны байлап, шайыр Ибрайым атамыз айтқандай, гилтин ышқырына байлап жатқандай.

Бул экспедиция бизге шекем келетуғын суўдың жолын, яғный бизден жоқарыда жасайтуғын халықлардың сайлар, көллер, суў сақлағышлар ҳәм дәрьялардағы суўдан қалай пайдаланып атырғанлығын  өз көзимиз бенен көрип қайтыўға имканият жаратты. Мен таў еллеринен берман қарай суўды жағалаўға жол алдым.

 

ҲӘММЕ ЖЫЙНАЛДЫ, БАҒДАР ТҮСИНДИРИЛДИ

Экспедиция ағзалары 2018-жылдың 30-июль күни Қазақстанның Алматы қаласына жыйналды. Көпшилиги жаслардан ибарат. Бизлер Өзбекстаннан үшеў екенбиз. Ташкент ирригация ҳәм мелиорация институтында оқытыўшы Жаҳангир Мирзақабулов деген жас жигит, Анхор.уз сайтының хабаршысы Богдана Опарина ҳәм мен (Саламат Ажимов) журналист. Басқалар Қазақстаннан, Қырғызстаннан, Тәжикстаннан ҳәм Афганстаннан келген жас илимпазлар екен. Экспедициямыз илимий-изертлеў бағдарында болғанлықтан, төрт бағдарға бөлинип, оларға (супервайзерлер) илимий басшылар да бекитилген. «Ықлым ҳәм экосистеманың өзгериси» бағдарындағы жас илимпазларға германиялы Нильс Тевс, кейин америкалы Кристофер Уайт басшылық етти. «Суў ресурсларын басқарыўдың социаллық-экономикалық аспекти» бағдарына япониялы илимпаз Тецуро Чида, «Суў ҳәм энергетика» бағдарына өзбекстанлы Фарҳод Аминжанов, ал соңғы «Суў ресурсларын басқарыўдың трансшегаралық аспекти» бағдарына польшалы Барбара Януш-Павлетта басшылық етти.

Журналисттиң жол дәптеринен:  СУЎДЫ ЖАҒАЛАП…

Экспедициямызда және еки илимий емес топар бар. Булар журналистлер топары. Бири экспедиция ҳаққында ҳүжжетли фильм түсириўши «Мир» телеканалының 2 журналисти Маским ҳәм Евгений, екиншиси, экспедиция жумысын күнделикли жарытып барыўшы топар бизлер — Анна Шапавалова, Богдана Опарина ҳәм мен. Бизлердиң кураторымыз германиялы журналист Эдда Шлягер болды. Бирақ, ол Алматыда қалып бизлерди бағдарлап, материалларымызды, фотоларымызды сайтқа салып отырады.

Экспедициямызға улыўмалық басшылық еткен Барбара эскпедицияның тийкарғы мақсетин түсиндирип өтти. Әлбетте, бас мақсет — Арал теңизи апатшылығы ҳәм экологиялық машқалаларға Орайлық Азия еллериниң итибарын және де күшейтиў, Арал машқаласын илимий тәрептен үйрениўге көбирек жасларды тартыў ҳәм суў және суў ресурсларын ақылға муўапық басқарыўды үйрениўден ибарат. Соның менен бирге, бул жас алымлар экспедиция даўамында үйренгенлер ҳәм изертлегенлери бойынша илимий мақалалар да жазады.

Бизлердиң жолда аўқатланыўымыз, жатақ жайымыз Қырғызстанға тийисли туристлик фирма тәрепинен төленип, тәмийинленеди. Сол фирманың 8 джип-машинасы (Toyota) 22 күн даўамында алып жүрип, ең соңғы мәнзилимиз болған Киши Арал теңизине жеткериўи керек.

 

Журналисттиң жол дәптеринен

СУЎДЫ ЖАҒАЛАП…

 

ТЕРРОРИСТЛИК ҚӘЎИП БАР МА?

Алматыға барған күнимиз мийманханамызда телеканаллар Тәжикстанда жүз берген террористлик жағдай ҳаққында жар салды. Тәжикстанның Хатлон ўәлаятының Данғара районында террорист ИШИДшилер (ИГИЛ) 4 шет елли туристти өлтирип кеткен. Бул бизлердиң экспедиция даўамында өтетуғын жолымыз еди. Оның үстине, Тәжикстанда 8 күн болып, тийкарынан Афган шегарасы бойлап, Тәжикстанның армиясы тәрепинен қадағалаўсыз болған аймақлардан өтемиз, таўларда палаткаларда түнеймиз. Сонлықтан, ИШИДшилердиң Тәжикстан аймағына кирип келип, туристлерди өлтирген ўақыясы көпшилигимизди қәўетерге салды. Шөлкемлестириўшилерге ҳәр ким ҳәр жақтан сораўлар бере баслады:

- Бизлерге Тәжикстан тәрепинен олардың аймағына кирген гезимизде қорғаўшылар қойыла ма? – Яқ.

- Бизлерге өзлеримизди қорғаў ушын оқ атар қураллар бере аласыз ба? – Яқ.

- Ҳеш болмаса, Тәжикстан тәрептен бизлерди гүзетип барыўшылар қойыла ма? – Белгисиз. Сөйлесилип атыр.

- Бизлердиң өмиримиздиң сақланыўына кепиллик бере аласыз ба? – Ҳеш қандай кепиллик жоқ.

Шөлкемлестириўшилердиң өзлери албырақлап қалғаны сезилер еди. Экспедицияға атланайын деп турған пайытта, жолымызда террористлик акттиң жүз бериўи күтилмеген ўақыя болды. Әлбетте, шөлкемлестириўшилер тәрепинен бундай қәўип есапқа алынбағаны, бундай пайытта не ислеў кереклиги белгиленбегени көринип тур.

Оның үстине, кешки аўқат пайытында экспедиция ағзаларынан тил хат жазып бериў соралды. Тил хаттың үлгиси усынылып, онда «экспедиция даўамында өзимниң өмириме жуўапкермен, маған бир нәрсе болса, шөлкемлестириўшилерге даўым жоқ» мазмунындағы текст орын алған. Соның менен бирге, өмиримизге қандай да бир жағдай болып қалғанда, қудай сақласын, байланысыў керек болған еки жақын адамыңның мәнзилин ҳәм телефон номерлерин жазыўымыз тийис.

Тил хатты жазбағанлар экспедицияға бармайтуғын, туўры сол жерден үйлерине қайтарылатуғын болды. Шөлкемлестириўшилер де өзлериниң басын ашық қылып алыўы ушын усылай ислеген болыўы мүмкин.

Сонша жол басып келдим. Мен ушын қызықлы болған бул экспедициядан қандайдур күтилиўи мүмкин болған террористлик қәўип деп ўаз кешиўим керек пе?! Жазып бердим тил хатты. Ҳәмме жазды.

Журналисттиң жол дәптеринен:  СУЎДЫ ЖАҒАЛАП…

 

Бул күтилиўи мүмкин яки мүмкин болмаған, итималлы қәўип бизлерди бир-биримизге қайта жақынластырғандай болды. Бизлер дәслебиндеги қәўетеримизди өз-ара ҳәзил-күлки менен жеңдик. Грузин ресторанындағы кешки аўқат – хачапури менен грузинше кабаб қарнымызды тойдырды, гитарада айтылған жанлы грузинше қосық болса кеўлимизди.

 

Даўамы бар…

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 8-01-2019, 23:03 |
  • 622