Судларда бала тәрбиясы менен байланыслы ислерди көриў тәртиби

Өзбекстан Республикасы Конституциясының 63-статьясына муўапық шаңарақ жәмийеттиң тийкарғы буўыны есапланады, жәмийет мәмлекет қорғаўында болыў ҳуқықына ийе.

Балаларды инсаныйлық қәдириятларды ҳүрметлеў, аналықты қорғаў ҳәм балалардың ҳуқықын қорғаў ҳаққындағы халықаралық қағыйдаларына садық болыў, руўхыйлық мийрасты сақлаў ҳәм раўажландырыў, Ўатансүйиўшилик руўхында тәрбиялаў, оларды социаллық пайдалы мақсетке таярлаў ата-аналардың конституциялық ҳәм инсаныйлық миннети.

1998-жыл 1-сентябрьден әмелде болған Өзбекстан Республикасының Шаңарақ кодекси шаңарақты беккемлеў, ер жетпеген балалар ҳәм мийнетке жарамсыз шаңарақ ағзаларының мәплерин қорғаў үстинлигин нәзерде тутады.

Балалар тәрбиясы менен байланыслы болған даўларды көриўде суд искерлиги бундай даўларды өз ўақтында ҳәм туўры шешиў, балалар ҳәм шаңарақ мәплерин қорғаўдың айрықша кепилликлериниң бири екенлигин нәзерде тутып, нызамларға қатаң итибар бериў зәрүрлигине қаратылған.

Балалар тәрбиясы менен байланыслы болған төмендегилер, яғный, баланың бир-биринен бөлек турған ата-анадан қайсы бири менен бирге жасаўы; баласынан айрым жасайтуғын ата ямаса ананы баласының тәрбиясында қатнасыўдағы шеклеўди сапластырыў; басқа шахслардың тәрбиясында болған балаларды ата-анасына қайтарыў; ата-аналық ҳуқықынан айырыў ҳәм ата-аналық ҳуқықын тиклеў; ата-аналық ҳуқықынан айыр­мастан балаларды алыў (ата-аналық ҳуқықын сақлаў); баланың ата-ана менен көрисиўи; ата-аналық ҳуқықының шеклениўин бийкар қылыў; перзент­ликке алыўды бийкар етиў ямаса оны ҳақыйқый емес деп табыў ҳаққындағы ҳәм басқа даўлар судда көриледи.

Өзбекстан Республикасы Шаңарақ кодексиниң 66-статьясына тийкар, бала әкеси, анасы, атасы, кемпир апасы, аға-инилери, апа-сиңлилери ҳәм басқа туўысқанлары менен көрисиў ҳуқықына ийе. Ата-анасының некеден ажырасыўы, некениң ҳақыйқый емес деп табылыўы яки ата-ананың басқа-басқа жасаўы баланың ҳуқықларына тәсир қылмайды.

Айырықша жағдайларға түсип қалған бала (иркиўге алыў, қамаққа алыў, емлеў мәкемелеринде болыў ҳәм басқа жағдайларда) өз ата-анасы ҳәм басқа туўысқанлары менен нызамда белгиленген тәртипте көрисиў ҳуқықына ийе.

Суд басқа-басқа жасайтуғын ата-аналар арасында ушырасатуғын олардың қайсы бири менен қайсы баласы жасаў ушын қалыўы ҳаққындағы даўларды шешиўде Өзбекстан Республикасы Шаңарақ Кодексиниң 71-статьясында белгиленген ата ҳәм ананың ҳуқық ҳәм миннетлериниң теңлигине тийкарланған ҳалда, ержетпеген балалардың мәплерине сай келетуғын бийлик шығарыўы лазым. Бунда суд ата-ананың бириниң материаллық жағдайы үстинлигиниң өзи баланы оған алып бериў ушын тийкар болатуғын шәрт есапланбаслығын есапқа алып, баланың ата-анадан, аға-иниден, апа-сиңлиден қай бирине байланып қалғанлығын, ата-анадан қайсы бири балаларына көбирек ғамқорлық ҳәм итибар көрсетип атырғанлығы, балалардың жасына ҳәм ата-ананың қайсы бирине кеўил қойғанлығы, ата-ананың әдеплилик ҳәм басқа жеке пазыйлетлерин, ата-ананың ҳәр бири менен бала ортасындағы мүнәсибетлерин, баланы тарбиялаў ҳәм оның ер жетиўи ушын шараятлар жаратыў имканиятын итибарға алыўы лазым.

Суд 10 жасқа толған баланың ата-анасының қайси бири менен жасаў нийети барлығын есапқа алыўы мүмкин.

Өзбекстан Республикасы Шаңарақ кодексиниң 73-статьясына муўапық ата-аналар басқа шахслар алдында балаларды жеке тәрбиялаўда үстинлик ҳуқықына ийе ҳәм балаларды нызамсыз ҳалда услап турған ҳәр қандай шахстан қайтарылыўын талап етиўге ҳақылы. Бул талапты көриўде суд баланы ата-анасына қайтарыў оның мәплерине қайшы деген жуўмаққа келсе, баланың пикирин есапқа алып, ата-ананың даўасын қанатландырмастан қалдырыўға ҳақылы.

Сондай-ақ, суд ата ямаса ананың баласының ти­йисли тәрбиясын тәмийинлеў имканиятларын, ата ямаса ананың баласы менен өз-ара мүнәсибетлери, баланың өз ықтыярында болған шахс­ларға қаншелли үйренип қалғанлығы ҳәм басқа жағдайларды итибарға алады.

Судлар ата-аналардың балаларды, оларды нызамға ямаса судтың бийлигине муўапық, өз ықтыярларында сақлап атырған шахслардан  алып бериў ҳаққындағы даўларды көрип атырғанда, даўа жүзеге келген ўақытқа келип, атап өтилген шахсларға ямаса балалар мәкемелерине балаларды алып бериў ушын тийкар болған жағдайлар өзгерген өзгермегенлиги, балаларды ата-аналарға қайтарыў олардың мәплерине туўры келиў-келмеслигин анықлаўлары лазым.

Шаңарақ Кодексиниң 80-статьясына муўапық ата-аналық ҳуқықынан айырыў суд тәртибинде әмелге асырылады. Ата-аналық ҳуқы­қынан айырыў ҳаққындағы ислер ата (ана)ның (олардың орнын басыўшы шахслардың), прокурордың, сондай-ақ, ержетпеген балалардың ҳуқықларын қорғаў миннети жүкленген орган ямаса мәкемелердиң даўасына тийкар көриледи.

Арзаларды қабыл етиўде судлар бундай ислер бойынша нызамда көрсетилген шахслар ғана даўагер болыўы мүмкинлигин ити­барға алыўлары  лазым. Юридик шахс ҳуқықларынан пайдаланыўшы мәмлекетлик ямаса жәмийетлик шөлкемлери Өзбекстан Республикасы пуқаралық процессуал кодексиниң 52-статьясына тийкар, оларға әмелдеги нызамларға муўапық ержетпегенлердиң ҳуқық ҳәм мәплерин қорғаў миннети жүклетилген болса, бундай ислер бойынша даўагер болыўлары мүмкин.

 

Е.УТЕНИЯЗОВ,

Қарақалпақстан Республикасы Әмиўдәрья районы пуқаралық

ислери бойынша судының баслығы.

 

Дерек: «Еркин Қарақалпақстан» газетасы

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 2-11-2018, 10:15 |
  • 632