Қарақалпақстандағы көллер инсан тәғдиринде

Экосистема менен адамзат өмири бир-бири менен оғада тығыз байланыслы. Арал теңизи дағдарысын бастан өткерген инсанлардың ўақыялары.

Бурында Қарақалпақстан «Көллер мәканы» ҳәм тарийхтан гидрофиль қусларының жыйналатуғын өзгеше орны есапланған. Өткен әсирдиң 30-жылларында Әмиўдәрья дельтасында дерлик 600 км2 майданды ийелейтуғын 140 ири көллер дизимге алынған. Көп ғана ҳайўан түрлери жасайтуғын тоғайлы жерлер болса Әмиўдәрья ҳәм оның каналлары бойында жайласқан болып, олардың аймағы шама менен 300 мың гектарды қураған. Өткен әсирдиң соңы ҳәм усы әсирдиң басларында көллердиң аймағы 2 есеге, ал тоғай массивлери 10 еседен көбирекке, қамыслықлар болса – 40-50 есеге қысқарған. Қубла Аралбойының қурып кетиўи нәтийжесинде аймақтың экосистемасы жүдә өзгерди. Ол ҳайўанлардың жасаў орталығын өзгертип жиберди. Қарақалпақстан көллеринде Қызыл китапқа киритилген бирқазан, аққуў, қутан, жабайы ғазлар, үйреклердиң ҳәр қыйлы түрлери уя қурған. Көллерде 30 түрдеги балықлар жасаған, ал тоғайлар ҳәм қамыслықларда болса туран жолбарыслары жасаған. Көллердиң қурып кетиўи нәтийжесинде туран жолбарыслары жоқ болды, ал ақ қуў ҳәм бирқазанлардың бул үлкеде уя басыўы сийреклесип кетти. Көллерден балық услаў, үйрекке, тоғайларда жабайы доңыз ҳәм басқа да жабайы ҳайўанларға аўға шығыў, олардың терисин қайта ислеп олардан ҳәр қыйлы өним таярлаў жергиликли халықтың дәстүрий өнери болған. Мысалы, Қарақалпақстанның Мойнақ районында 80% халықтың жумысы балықшылық хожалығы ҳәм аң аўлаў өнери менен байланыслы болған.
Көллердиң 90% иниң қурып кетиўи, тоғай жерлериниң ҳәм бул көллердиң жанындағы қалың тоғайлыклардың кескин қысқарыўы, аймақтың биокөптүрлилигиниң өзгерип кетиўине алып келди. Буның нәтийжесинде халықтың жасаў тәризи өзгерип, жумыссызлық саны көбейди.
Дүнья жәмәәтшилиги Арал теңизи бассейниниң экологиялық дағдарысын өткен әсирдиң бул регион халқы ушын социал-экономикалық ақыбетлерге алып келген үлкен экологиялық апатшылық деп тән алды.
1994-жылы Орайлық Азия басшылары тәрепинен биринши мәрте «Арал теңизи бассейни Бағдарламасы» (ПБАМ-1), ал оннан кейинги жыллары ПБАМ-2 (2003-жыл) ҳәм ПБАМ-3 (2009-жыл) бағдарламалары қабыл етилди.
ПБАМ бағдарламасы шеңберинде исленген комплекс жумыслар нәтийжесинде бурынғы (қурып кеткен) көллер орнында локал көллер пайда етилди. Буған мысал сыпатында «Жылтырбас», «Судочье», «Домалақ», «Междуречье», Мойнақ ҳәм Сарыбас қолтығы, Қаражар көллер системасын айтып өтсек болады. Булардың барлығы өз нәўбетинде көллер әтирапында микроклиматтың ҳәм биокөптүрлиликтиң қайта тиклениўине шәраят жаратты.

Қарақалпақстандағы көллер инсан тәғдиринде

 

Қарақалпақстандағы көллер инсан тәғдиринде

 
Бирақ көллерде суўдың муғдары турақлы емес. Бул динамикалық процесслер кең суўлы-батпақлы жерлерде Арал аймағы бойлап биокөптүрлилик компонентлериниң қайта таралыўына үлкен тәсир тийгизбекте.
Көллердиң көплеген бөлиминиң қурып кетиўи, аймақтың экологиясының ҳәм биокөптүрликтиң өзгериўине халықтың социаллық адаптациясы аңсатлық пенен болып атырған жоқ...

«Көлдиң жаны – бул суў. Суў болса – басқа ҳәмме нәрсе болады»

Қултөре Юсупов, 81 жас

Қарақалпақстандағы көллер инсан тәғдиринде

 

Қаракалпақстан Республикасы, Қоңырат районы

Юсупов Қултөре 24 жыл совхозда алдын тракторшы болып, кейин бригадир болып ислеген. Оның үш баласы, еки ақлығы ҳәм бес шаўлығы бар.
Оның жаслық жылларында көл толқынының даўысы үйине дейин еситилип туратуғын болған. Сол ўақытлары толып турған «Көптиңкөли»ниң берги басынан арғы басына шығыў ушын қайықта бир ярым сааттай ескек есиў керек болған.
Ал, ол қурый баслаған ўақытта оның жағасы бир неше километрге қайтып кеткен.
Қултөре Юсупов үлкен аймаққа ийе болған «Хожакөл», сондай-ақ, «Айтбай көл» ҳәм «Илмекөл» көллеринде балық аўлаған.
Оның айтыўына қарағанда, бул көллерде 25 кг келетуғын «Амур» балығы аўланған. Көлдиң жағаларында көплеген қуслар жасаған. Қалың жағыслар тек ғана қуслар ҳәм ҳайўанлар ушын емес, ал үй ҳайўанлары ушын да бай от-жем дереги болған.
Суўы толы көллер бул жерде жасаўшы халықты балық, мал ушын от-жем, жабайы аңлар ҳәм ҳайўанлар менен тәмийинлеп турған.
«Көллер қурыған ўақтында оның әтирапындағы барлық тиришилик қосылып қурыды», - дейди ол. Халықтың жасаў жағдайы кескин түсип кеткен.
- Адамларға қыйын бола баслады. Бизлер өзимиз үйренискен қоян, басқа аңларды, балық жегенди қойып кетип едик, - деп еслейди Қултөре Юсупов халыққа қыйын болған сол жылларды еслеп.
- Мине, бир неше жыллар болды көллерге суў келе баслады. Барлық тиришилик қайта оянғандай. Көллерде салмағы 10 килограмм келетуғын балықларды аўлап атыр. Қуслар бурынғы уя басқан жерине қайтып келип атыр. Бизлер, усы көллерден күн көргенбиз. Шаңарақ қурдық, бала-шағалы болдық, шаңарақ бақтық. Булардың ҳәммеси көллердин арқасында, - дейди ол.

Әмиўдәрья режиминиң өзгериўи дельта зонасында өзгеше экосистема, көплеген ҳайўанат ҳәм өсимлик дүньясының жоғалыўына алып келди. Теңиз жағалаўлары аймағында көплеген көллер ҳәм суўлы-батпақлы жерлер жоғалып кетти. Нәтийжеде үлкен биологиялық ресурслар ҳәм олардың суў хожалығы өзгериске ушырады. Әсиресе, балық ресурслары көп зыян көрди. Ҳәзирги ўақытта Әмиўдәрья бассейнинде 11 топарға кириўши 51 түрдеги балықлар жасайды. Олардан төменги ағыста шама менен 40 қа жақын түрлер ушырасады. Тегислик бөлиминдеги Әмиўдәрьяда ушырасатуғын бурынғы балықлардан дерлик барлық Арал бассейниниң эндемиклери қыйын жағдайда. Барлық бекире тәризли балықлар жоғалып кетиў алдында тур, олар: Әмиўдәрьяның реликт эндемиклери – үлкен ҳәм киши әмиўдарья сумырайлары ҳәм бекире. Дүнья жүзлик барлық бекире тәризлилер сыяқлы бул үш түр глобал масштабта қорғалады. Олар Халық аралық тәбиятты қорғаў аўқамының Қызыл дизими ҳәм Өзбекстан Қызыл китабының дизимине киритилген. Өзбекстанның Қызыл китабы дизимине Әмиўдәрья бассейниниң 15 түр ҳәм киши түр балықлары киритилген.

«Көллерден суўдың кетиўи менен, халықтың да күши кетти»

Терискенбаев Төребай, 72 жас

Қаракалпақстан Республикасы, Қоңырат районы

Терискенбаев Төребай бир өмир «Машанкөл», «Көптиңкөл» ҳәм «Хожакөл»лерде балықшылық ҳәм аңшылық пенен шуғылланып келген. Усы көллер жағалаўында жасаған халықтың тийкарғы кәсип-кәри балықшылық ҳәм аңшылық болған. Бул көллерде балықлардың көп түри жасайтуғын болған, солардың ишинде ең көп ушырасатуғыны ақ амур, ылақа, сазан ҳәм шортан болған. Көллерде ондатралар жасаған. Ондатраның жүнинен малақай, бөрик ислеўши кәсип түри жақсы раўажланған.
Төребай Терискенбаевтиң айтыўына қарағанда, 2000-жыллары көллердиң қурып кетиўи жергиликли халықтың жумыссызлығына ҳәм күн көрисиниң төменлеўине алып келген. Айырым шаңарақлар Қазақстанға, кимдур басқа аймаққа көшип кеткен.
- Соңғы бир неше жыллардан берли көллерге суў келип атыр. Ҳәзир көллерде қайтадан ақ амур, ылақа ҳәм сазан балықларын ушыратыўға болады. Бирақ шортан балық «қайтпады», оны бул суўларда көрмейсең, - дейди Төребай Терискенбаев.

Мамық жүнли ҳайўан саналатуғын ондатра Қарақалпақстанға 1944-жылы 355 бас санында алып келинип ықлымына үйретилген еди. Басламасында ондатралар жақсы жасаў ҳәм көбейиў шәраятларына ийе болып, дельта зонасы бойлап тарқалған. 1956-1957-жыллары 1 млн. нан артық ондатра териси таярланған. Арал теңизи кризиси ҳәм суў сақлағышлардың қурыўы менен ондатра ушын қолайлы жерлердиң қысқарып кетиўине алып келди.

Қарақалпақстандағы көллер инсан тәғдиринде

 

Бердишев Мамбет (1952-жыл туўылған) бир өмир Қарақалпақстанның Мойнақ районында жасап келмекте. Ол аңшы. Суўдың толып турған ўақтында үйден 50-100 метр шыққаннан баслап ҳәр-қыйлы түрдеги үйреклерди ушыратыўға болатуғын еди. Бул жерлерде сайғақлар көп болып, бир гезлери олар жем излеп үйлерге шекем келип «сығалайтуғын еди», - деп еслейди Мамбет Бердишев. Бул аймақларда жасаған адамлар балық услаў ҳәм аң аўлаў менен шуғылланып келген. Буның барлығы халықты жумыс ҳәм күнделикли азық пенен тәмийинлеген. 2000-жылларға келип көллерден суў «кетип қалды». Усы әтирапта көлдиң есабынан күн көрип отырған халықтың жасаў жағдайы түсип кетти. Халықтың көшиўи көбейип, адамлар шанарақлары менен бул жерлерден басқа аймақларға кете баслады. Соңғы 10 жылдан берли көллердеги суўлар көбейип, нәтийжеде экосистемада өмирдиң қайта жанланыўына шәраят жаратыла баслады. Адамлар бул жерлерде ҳайўанларды көплеп ушыратпақта. Балықшылық қайта раўажланып атыр ҳәм Мамбет аң аўлаўға шыға баслады. Бирақ бурынғыдай көп түрли ҳаўанат ҳәм қуслар дүньясы жоқ, сайғақларды болса бул жерлерде ушыратпайсаң, олар көп ўақытлардан бери үйлерге келип «сығаламайды» енди.

Балықта тири жан. Егер сен мүтәжлер менен аўлаған балығыңды бөлиссең, бул сениң жаныңды аман сақлайды

Алмас Тобашев, 78 жаста

Қарақалпақстан Республикасы, Мойнақ районы

Қарақалпақстандағы көллер инсан тәғдиринде

 

Тобашев Алмас 1964-жылы судомеханик қәнигелиги бойынша оқыўды питкерген. Агроном қәнигелиги бойынша да маманлыққа ийе. Көп жыллар балық аўлайтуғын пороходтың капитаны болған. Балықшылық оның ата кәсиби. Бул өнерге ол әкесинен, әкеси өзиниң әкесинен үйренген. Бул кәсипке муҳаббаты балалық жылларынан басланған. Оның балалық ядында үлкен қамыслықлар ҳәм шексиз суў кеңликлери қалған. Сол ўақытлардан баслап ол әкеси менен бирге балық аўлаўға шыққан.
- Сен бир күнде неше балық өлтиресең, балық та тири жан. Егер сен мүтәжлер менен аўлаған балығыңды бөлиссең, бул сениң жаныңды аман сақлайды, - деп әкем айтатуғын еди, деп еслейди Алмас Тобашев.
Алмас Тобашев 15 жасынан баслап үйреклерди аўлаған. Бирақ оның әкеси керегинен артығын аўлатпаған. Әкеси Алмасқа, - тек ғана шаңараққа керегин ат, қалғанларын қурыдан-қуры атып, набыт ете берме, оларды да қудай жаратқан, олар да өсип, өнип көбейиўи керек, - деп уқтыратуғын болған.

Өткен әсирдиң 60-шы ҳәм 70-жыллары көллерден өндирислик көлемде балық аўланбаған. Буның ушын балық тек ғана Арал теңизинен аўланған. Жергиликли халық көлдиң балығы консервилеўге жарамайды деп ойлайтуғын болған.
Албас Тобашевтиң еслеўинше, балықшылыққа қәнигелескен 12 колхоз, 6 завод ҳәм консерва ислеп шығаратуғын 1 комбинат болып, жылына 12 млн. тонна балық консерва ислеп шығарылатуғын болған. Арал теңизи кеңлигинде 200 ден артық балық аўлаў кемелери жүзген, 100 кеме болса тек ғана балықты заводларға қайта ислеў ушын жеткерип бериў менен шуғылланған. Адамлар тоқшылықта жасап, жумыссызлық деген болмаған.
- Арал теңизи қурығаннан кейин көллердиң балығын аўлаўға өттик. Ҳақыйқаттан да барлық көллердиң балығы консерва қылыў ушын жарамлы емес екен, - дейди Алмас Тобашев. Мысалы, «Сарықамыс» көлиндеги балық кейинги қайта ислеў ушын жарамсыз болып шықты. Оның айтыўына қарағанда ҳәзир балықты «Сарыбас», «Мақпал» ҳәм «Судочье» көллеринен аўлайды. «Сарыбас» көли негизинде Арал теңизиниң бир ушы болған.
Жақыннан баслап суўдың қәдди көтерилип балықшылық қайта жолға қойылмақта. Бураўлаў жумысларында, текстиль, азық-аўқат санаатында жаңа жумыс орынлары жаратылып, коммерциялық банклер тәрепинен ҳәр қыйлы мақсетлер ушын кредитлер берилмекте.
Алмас Тобашевтиң еслеўи бойынша жергиликли халық ушын аўыр болған ўақыт бул 1990-1995-жыллар аралығы. Ол ўақытлары ҳәттеки ишимлик суў да машқала болған. Айырым шаңарақлар Мойнақ районынан кетип қалған.
Ҳәзир, аймақтың жағдайы жақсыланғаннан соң, адамлар Мойнаққа қайтып көшип келе баслады. Адамлар бул жерлерди таслап кеткенди қойып, жаслар болса сыртқа жумыс ислеўге жеке сийрек кететуғын болды...
Алмас Тобашев бул аймақтың экологиялық өзгерислерине бейимлесиўдиң социаллық-экономикалық аспектлерин келтирип өтеди. Ол бул жерлерде, әсиресе Арал теңизиниң түби болған ямаса теңиз көллериниң жерлеринде аўыл хожалық егинлерин егиўден пайда жоқ деген пикирди бийкарлайды. Ол «Арал» совхозының балықшылықтан дийханшылыққа өтиўин мысал етип келтиреди. Арал теңизи қурыған ўақытта, бурынғы балықшлық совхозы дийханшылыққа қайта қәнигелестирилди.
- Сол ўақытлары бул жерде дийханшылық болады деп көпшилик исенген жоқ. Ҳәзир болса Мойнақ халқы сол совхоздан асқабақ сатып алып жеп отыр, - дейди ол. Агрономия бойынша қәнигелиги бар Алмас Тобашев, балықшылық хожалығы тарқағаннан соң дийханшылық пенен де айланысты. «Егер бул дузлы жерди еки-үш рет жуўса, бул жерден де дақыл алса болады», - дейди ол. Ол өзиниң әмелиятында гешир, тары яки бийдай ҳәм шимишки жетистире алған. Бирақ аўыл хожалығы раўажланыўы ушын қанша айтқан менен де суў керек...

Аралдың қурып, суўының дузласып кетиўи балық ресурсларының қырылып кетиўине ҳәм теңиз түрлер көптүрлилигиниң кескин қысқарыўына алып келди. 1983-жылы балықшылық тоқтатылды. Үлкен Аралда тири қалған соңғы балық атерина болып, ол 1954-1956 жыллары елимизге акклиматизация жумыслары ўақтында тосыннан келип қалған.

Қарақалпақстандағы көллер инсан тәғдиринде

 

Өткен әсирдиң 60-жыллары республикада 100 ден аслам көллер болған. Ол ўақытта Арал теңизи толып турған, ол тек ғана Қарақапақстанды емес, ал Кеңес аўқамының басқа аймақларын да балық пенен тәмийинлеген. Көллердиң әтирапында қалың қамыслар өскен, ал көллердиң жақын аймақларында болса үлкен тоғайлықлар болған.

Якуб Аметов

Өзбекстан қусларын қорғаў жәмийетиниң Қарақалпақстан филиалы баслығы

«Өткен әсирдиң 60-жылларынан баслап әсирдиң ақырына көплеген көллер қурып кетти. Арал теңизи бассейнинде көплеген ҳайўанат ҳәм өсимликлер дүньясының саны ҳәм түриниң кескин қысқарып кетиўине себепши болды. Республика ушын көллердиң тутқан орны жүдә әҳмийетли. Бириншиден, көллер халықты күнделикли турмыс ушын балық ҳәм гөш өнимлери менен тәмийинлеп турған. Екиншиден, бул көллер аймақтың экологиялық балансын услап турыўда әҳмийетли роль атқаратуғын еди. Соңғы жыллары Арал теңизи бассейниндеги көллердиң қайта тиклениўи бойынша комплекс алып барылып атырған илажлар нәтийжесинде аймақтың экосистемасы жақсы тәрепке өзгерип атырғанын байқап атырмыз. Көллердеги суўдың қәдди көтерилмекте, ал тоғайлардың болса қысқарыўы тоқтап кеңейиўи басланды. Бул өз гезегинде Арал теңизи бассейниндеги флора ҳәм фаунаның басқышпа-басқыш қайта тиклениўине жағдай жаратып атыр. Бул туўрыдан-туўры Қарақалпақстан Республикасы халқының социаллық турмысына унамлы тәсир тийгизбекте.
Арал теңизи бассейни Бағдарламасы шеңберинде көллер системасын қайта тиклеў бойынша ири жойбарлар исленди. Ең нәтийжели болған шешимниң бири бул көллерди Арал теңизинен үлкен жасалма дамба пенен ажыратыў болды. Бундай шешим көллерге келип түсип атырған суўлардың теңизге кетип қалыўына жол бермей услап қалыў имканиятын береди. Көллерге суўдың келиўин тәмийинлеў ҳәм оларды дамбалар жәрдеминде қоршаў арқалы көлдеги суў муғдары көбейеди.
Көллер аймақтың тийкарғы экосистемасы болғанлықтан, көллерди жоқарыдағы усыл менен қайта тиклеў арқалы аймақ экосистемасы турақлы қайта тикленип барады».
Якуб Аметов

Тек ғана суў ресурсларына абайлап қатнас жасаў ҳәм олардан нәтийжели пайдалансақ ғана Әмиўдәрья дельтасындағы тоғайларды сақлап қалыўға ҳәм қайта тиклеўге болады.

Низаматдин Мамутов

Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик университети Экология ҳәм топырақтаныў кафедрасы доценти

«Әмўдәрья дельтасының тоғайлары ҳәр-қыйлы дәўирлерде бир неше алымлар тәрепинен изертленген. Соңғы изертлеў жумыслары өткен әсирдиң 80-жыллары Қарақалпақстан Илимлер Академиясы биоэкология институтының үлкен илимий хызметкери Сергей Трешкин тәрепинен алып барылған. Ол тоғайлардың фиоценотикалық өзгерислери, өсимликлер бирлеспелериниң жоқ болып баратырған түрлери ҳаққында мағлыўат берген.
Ол өзиниң келтирген мағлыўматларында улыўма сақланып қалған ағаш-пута тоғай майданларының көлеми 35 мың гектарды қурайтуғынын көрсеткен. Тоғай өсимликлериниң айырым түрлериниң кемейип, айырымларының қурамы өзгерип кетиўин ҳәр тәреплеме сөз етеди. Аймақта экологиялық жағдайдың өзгериўи ағаш-пута тәризли өсимликлердиң қысқарып, дузлы топыраққа ҳәм шөлге шыдамлы путалардың көбейип кетиўине себепши болды. Булардың барлығы тоғайлардың антропоген өзгерислерине алып келмекте. Буған мысал ретинде боян бирлеспелериниң көлеми қысқарып ҳәм оның орнына «қарабарақ» ҳәм «жыңғыл» бирлеспелериниң көбейиўин айтсақ болады. Тоғайлар гидрофиль тоғайлардан ксерофиль тоғайларға өтпекте. Бул илимий жақтан дәлийлленген.
Тоғайларды сақлап қалыў - бүгинги күнниң әҳмийетли машқаласы болып есапланады. Усы мақсетте бир неше нызам ҳүжжетлери тастыйықланған. Солардан бири Әмиўдәрья дельтасы бойында суў қорғаў зонасы ҳаққындағы нызамы бар. Бир сөз бенен айтқанда, сақланып қалған тоғайлар мәмлекет қорғаўында. Соны да айрықша атап өтиў керек, тоғайларды сақлап қалыў ҳәм қайта тиклеў жумысларында тоғайларды пайда етиў ҳәм оларды қайта реконструкциялаў әҳмийетли орын ийелейди. Бул өз нәўбетинде, әлбетте, тиккелей суў ресурслары менен байланыслы.
Тек ғана суўды ақылға уғрас ҳәм нәтийжели пайдалансақ ғана Әмиўдәрья дельтасындағы тоғайларды сақлап қалыўға ҳәм қайта тиклеўге болады».
Низаматдин Мамутов

Низаматдин Мамутов, кандидат биологических наук

Фламинго – үмит нышаны

2014-жыл 23-май күни «Судочье» көллер системасында жүргизилген илимий экспедицияда орнитологлар көлдиң шығыс тәрепиндеги атаўдан 7 мың фламинго қусларын ҳәм 3 мыңға шамалас уяларын тапты

Соңғы 10 жыл «Судочье» көллеринде (көллер системасында) көп санлы фламинголар топары ушырасатуғын болды. Бул көллер системасы 240 түрдеги қуслардың ўақытша ҳәм турақлы жасаў орны есапланады. Бул жерде Өзбекстанның Қызыл китабына киритилген 40 түрдеги қустың 28 түри ҳәм дүнья жүзинде жоқ болып кетиў алдында турған 24 түрден 18 түр қус жасайды. Көплеп көшип жүриўши қуслардың батыс-азия миграция жолында жайласқан көл соңғы он жыл ишинде мыңлаған фламинголардың уя басатуғын орнына айланған. 2014-жыл 23-май күни «Судочье» көллер системасында табылған 7 мың фламинго қуслары колониясы Өзбекстандағы ең үлкен колония болып, ол дүнья жүзлик фламинго популяциясының 1,4% ин қурайды.  Бул факт аймақтың экосистемасы қайта тиклениўи ҳәм халықтың еле де жақсырақ жасаўынан дерек бериўши үмит емес пе екен?

 

Я.Аметов

 

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 25-04-2018, 08:58 |
  • 622