Бир  иллет бар  «Пара»  деген...

Пара бул не? Сыйлық па, саў­ға ма яки адамзаттың қандай да бир мәп ушын өзгелерден өндирип алыўы тийис болған ҳақы ма?

Сөзликлерде «пара» сөзи ҳақы, сыйлық мәнисин билдирген.

Егер тарийхый шығармаларда билдирилген түсиндирмелерге жүгинетуғын болсақ, «Ал-қомус» шығармасында «пара» сөзи «Ришват» деп аталып, оның мәниси сыйлық екени айтылған. «Рашааҳу» деп айтылса, онда қандай да бир нәрсе ушын берилгени, «Ирташаа» деп айтылса сол нәрсени алғаны, «Истаршаа» деп айтылса қандай да бир нәрсе талап етилгени айтылған.

Мәмлекет ҳәм жәмийеттиң раўажланыўында ең баслы тосқынлық есапланған коррупция иллетлерине қарсы гүресиў әзелден глобал машқалалардан бири болып келген, ҳәзир де бул процесс даўам етпекте.

Демек, коррупция бул не? Бул ҳаққында ҳәр бир инсанның өз алдына түсиниги бар, әлбетте. Нызамда оған төмендегише тәрийп берилген: «коррупция — шахстың жеке мәпи яки хызмет лаўазымынан пайдаланған ҳалда өзге шахслардың мәплерин гөзлеп материаллық пайда көриў мақсетинде нызамға қайшы рәўиште пайдаланыў ҳәм бундай мәпти нызамға қайшы рәўиште усыныў болып есапланады».

Өзбекстан Республикасы Контитуциясының 2, 15, 30, 44, 58-статьяларында коррупцияның, нызамбузыўшылықлардың алдын алыўға қаратылған нормалар белгиленген.

Коррупция ҳаққында өз пикиримизди бөлисе отырып, Өзбекстан ҳәм Қарақалпақстан халық шайыры, Өзбекстан Қәҳарманы Ибрайым Юсуповтың «Коррупция» шығармасы мысалында бул машқалалы мәселе ҳаққында азы-кем тоқталып өтиўди мақул көрдик.

Биз Ибрайым Юсуповты көбинесе лирик шайыр сыпатында билемиз. Оның айрықша пафосқа толы, кең лапызлы лирикасы жәмийетшилик тәрепинен ҳәмме ўақыт жоқары баҳаланған. Оның дәўир менен тең қәдем таслап, заманның бағытын қалай, қай тәризде баҳалағанлығын «Коррупция» қосығындағы терең философия, сиясий көзқарасынан билиўимизге болади.

Бир иллет бар «пара» деген,

Береди екен, алады екен,

Ҳарам қоллар қалтырамай,

Қалтасына салады екен...

Муқаддес Ислам дининде де пара алыў ҳәм пара бериў ҳарам есапланған. Демек, бул қатарларда коррупцияның баслы формасы «пара» иллети, напәк жоллар менен байлық арттырыўға урынған жәмийеттеги мәпдар адамлардың нызамға қайшы ис-ҳәрекетлери ашық-айдын сәўлеленген.

Ҳақыйқатында да бул бар иллет. Бир жас кадр жуўапкершиликли лаўазым басына келсе, ата-анасы, ағайин-туўғаны, ел-халқы буған қуўанады. Перзентиниң келешегине үмит ҳәм исеним менен қарайды. Бирақ, бул исенимди ҳәм үмитти ақлаўда тосқынлық болатуғын сыртқы факторлар тәсиринен сақланыў қыйын. Кимдур билмей, кимдур нәпсиниң қулына айланып, бул иллеттиң татлы көринген шарабынан мәс болыўды қәлейди.

Ҳәзир жүдә көп айтады,

«Гүжип кетти» деп айтады,

Еситкенлер «тоба» айтады,

Алған омма урады екен.

 

Халық айтса, қалпы айтпас,

Болмағанды жалпы айтпас,

Гөр өгиз балтадан қайтпас,

Гүйсеместен жутады екен.

Сыр емес, бүгинги күнде бул иллет бир қатар жәмийетлик орынларда тамыр жайған. Коррупция жәмийет ағзаларының пуқаралық абырайын жоққа шығарыўға, раўажланыўлар идея­сын абырайсызландырыўға, әмелге асырылып атырған реформаларға қарсылық көрсетиўге алып келеди. Соған қарамастан, айырым лаўазымлы шахслардың арасында ел-халық мәпинен өз мәпин үстем қойып, хеш екиленбей бундай ислердиң басында туратуғын кимселер де жоқ емес.

— Еситтиңиз бе, пәлен жерде баслық болып ислеп атырған Артықбай парадан усланыпты дейди!

— Аўа, не болыпты, пара алыў ҳәзир модаға айланған, адамлардың күнделикли нан, суў ишкениндей гәп, «Пара бер де бара бер», деген ата-бабадан қалған гәп бар. Усланған болса мәмлекетке келтирген зыянды қайтарып орнына қойса болды дә,  жүдә қамалып кететуғындай болса, ертең бир-еки жылдан амнистияға илинип, айланып келеди. Нешше жылдан берли соның арқасында үйин сарай етип, қос-қос машиналар алып, бир қанша көшпес мүлкке ийе болды...

Бир орталықта еситкен бул гәпке ҳайран қалдым. Қара пуқара халықты тонап, имаратлар тиклеп, дүнья мүлкке ийе бол­ған менен, адам өз ҳүжданының алдында қандай жуўапкершиликке ийе екенлигин умытпаўы керек. Нәпсиқаўлық, дүнья, қәлбеки абырай инсанға мәртебе берер ме екен!

Коррупцияға араласқан, бундай иллетке қол урған адам ушын уллы нәрселердиң, әзиз сезимлердиң қәдири жоғалады. Бундай адамлар өмирде ҳәмме нәрсени сатып алыў ҳәм сатыў мүмкин деп ойлайды. Олар ҳеш кимге, ҳәттеки өз ийманына да исенбейди.

Берген адамына пайлы,

Алғанлардың иши майлы,

Жоллары бар қыйлы-қыйлы ­

Бериўшилер биледи екен.

 

Бергенлер де тек жүрмейди,

Алғаннан пәнт жеп жүрмейди,

Қыпсалы сыр көп жүрмейди,

Журтқа әшкара болады екен.

 

Әлбетте, мәмлекеттиң социаллық, сиясий-экономикалық, руўҳый раўажланыўына тосық болған бул иллетти ашық-айдын әшкаралаўды дәўирдиң өзи талап етеди. Коррупцияға қарсы гүресиўде мәмлекетлик ҳәкимият ҳәм басқарыў уйым­ларының жумысларында ашықлық ҳәм жәриялықты тәмийинлеўде, пуқараларға оператив ҳәм анық хабар жеткериўде ғалаба хабар қуралларының орны айрықша. Демократиялық реформаларды әмелге асырыў процесинде кең жәмийетшиликти еркин пикирлеп жасаўға талпындырыў ҳәзирги күни суў менен ҳаўадай зәрүр.

Шайыр жоқарыдағы қатарларда усы пикирлерди ашып бериўге ҳәрекет еткен.

Улыўмаластырып айтқанда, ҳәр бир инсан ең баслысы, өзи жасап турған өмирде әдалатсызлық, теңсизлик, нызамға ҳүрметсизлик, кәсип-кәрге, исенимге қыянет етип болмайтуғынлығын аңлап жетиўи, парақорлық, коррупция, лаўазымнан пайдала­ныўға қарсы гүресиўге, жеке мәпдарлыққа қарсы өзинде иммунитет пайда ете билиўи зәрүр.

XX әсир қарақалпақ поэзиясының байтереги Ибрайым Юсуповтың бундай көзқараслары, турмыслық позициясы бизиң күнделикли турмысымызда, мәмлекет раўажланыўы жолында исленип атырған ҳәр қандай басламаларымызда, ҳәр бир ис-ҳәрекетимизде баслы уранымызға айланыўы тийис.

 

Мавлюда  ЧИМБЕРГЕНОВА,

Өзбекстан Республикасы Мәмлекетлик салық комитети

Жәмийетшилик пенен байланыслар ҳәм ҳуқықый мәлимлеме бөлими бас қәнигеси.

 

Дерек: «Еркин Қарақалпақстан» газетасы

 

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 22-05-2018, 11:53 |
  • 442