Роғун ГЭСинен қәўип жоқ па? Аралды қутқарып қалыў мүмкин бе? Алым үш ел Президентлерине усыныс берди

Өзбекстан Республикасы Президенти Шавкат Мирзиёев 9-март күни Тәжикстан Республикасына келди. Бул сапар әмелий жақтан еки мәмлекет ушын ҳәр тәреплеме имканият есиклери ашылыўына себепши болыўы күтилмекте. KUN.UZ редакциясы усы тарийхый ўақыя мүнәсибети менен юрист, халық аралық экология, инсан ҳәм тәбият қәўипсизлиги илимлери академиясы ағзасы Анвармирзо Хусайнов пенен Тәжикстанда қурылып атырған Роғун ГЭСи жойбары бағдарында сәўбетлести. Алым аймақтағы машқалаларды шешиў, атап айтқанда, Аралды сақлап қалыўға қаратылған жойбары ҳаққында айтып берди.

Роғун ГЭСинен қәўип жоқ па? Аралды қутқарып қалыў мүмкин бе? Алым үш ел Президентлерине усыныс берди

 

- Роғун ГЭСи темасына келетуғын болсам, бул жойбарға басында берилген баҳа надурыс болған. Алдын ең бәлент таў басында бул ГЭС қурылса, онда 10 млрд куб суў жыйналса, ерте ме кеш пе, Қудай көрсетпесин жер силкиниў болса, Тәжикстан ҳәм Өзбекстан қалалары суў астында қалады деген пикирге келетуғын еди. Мине усының нәтийжесинде еки мәмлекет ортасындағы қатнасықлар суўысты, шегаралар жабылды, дийўаллар қурылды.

XXI әсир заманагөй илим-техникасы көз қарасынан алып қарайтуғын болсақ, бундай қорқынышқа тийкар жоқ. Бул жойбарға пул ажыратқан шөлкемлер ГЭСтиң қәўипсизлигин, әлбетте, есапқа алған. Егер суў сақлағышы беккем етип қурылса, ол 9 баллы жер силкиниўге де шыдаўы мүмкин. Буған Орайлық Азия мәмлекетлери көлеминде қурылған ҳәм пайдаланып атырғанына 30-40 жыл ўақыт болған суў сақлағышларын мысал етип келтирсек болады.

Гәп сонда, мине усы жағдайдан пайдаланған шеттеги күшлер бар итибарын усыған қаратты. Нәтийжеде, еки мәмлекет ортасындағы қатнасықлар суўысты. Бүгинге келип, биз алымлар топары мине усы Роғун ГЭСи арқалы Орайлық Азиядағы мәмлекетлерде ушырап атырған суў машқаласын шешиў жойбарын жараттық. Бул ГЭСтиң қурылысы Әмиўдәрья жағаларында жайласқан төрт мәмлекет - Өзбекстан, Тәжикстан, Аўғаныстан ҳәм Түркменстан ушын жүдә мәпли.

Бүгин биз Роғун ГЭС қурылысын қоллап-қуўталаймыз. Мениңше, мәмлекет басшының пикири усыған жақын ҳәм/ямаса дәл усындай. Бүгинги күни Тәжикстан ҳүкиметиниң үлкен бас аўырыўы бар. Роғун ГЭСи 2020-жылы пайдаланыўға тапсырылыўы белгиленген. Ҳәзир қурылыс кетип атыр. Суў бассейниниң бийик жери 135 метр болады, кейин ала бул көрсеткишти 335 метрге шекем көтериў белгиленген.

Суўдан пайдаланыў, тийкарынан, еки түрли болады. Яғный, бириншиси суўғарыў, ирригация мақсетлеринде, екиншиси энергетика ислеп шығарыў. Гүз-қыс мәўсиминде энергетика ислеп шығарыўдан кейин 2-2,5 млрд куб метр суў сақлағышта жыйналады. Бул суўды қай жерге жайластырыў бүгин Тәжикстан ҳүкимети ушын әҳмийетли мәселе болып турыпты.

Енди көз алдыңызға келтирип көриң, Тәжикстанда Роғун ГЭСин қурыў жумыслары даўам етип атыр, бирақ жоқарыда айтқанымыз тасланған суўларды қай жерге бағдарлаў мәселеси шешилмеген. Олар таслама суўларды Әмиўдәрьяның гөне өзени бойлап ағызып жибермекши болса, бул суў 1100 километр бойлап төменликке қарап кетиўи керек – Тақиятас суў сақлағышы, Түйемойын суў сақлағышына шекем. Соны есапқа алыў керек, Әмиўдәрьяның гөне өзени жағаларында егин майданлары, халық жасаў үйлери бар. Өзбекстан, Түркменстан ҳәм Тәжикстан аймағында бул өзен жағалап жүз мыңлап адамлар жасайды.

Егер Роғун ГЭСиниң ақаба суўлары Әмиўдәрьяның гөне өзени бойынша қуйып жиберилсе, сол жер майданларын ҳәм халық мәнзиллери ўайран болады, 300 мың адам жасайтуғын жерлер ўайран болады. Бул болса жәҳан көлеминде техноген апат дегени. Буған әлбетте дүнья жәмәәтшилиги жол қоймайды.

Роғун ГЭСинен қәўип жоқ па? Аралды қутқарып қалыў мүмкин бе? Алым үш ел Президентлерине усыныс берди

 

Сол себепли Тәжикстан басшысы Имомали Раҳмонның басы қатқан. Биз алымлар топары бул мәселеге өз шешимимизди бердик.

XIX әсирде Бухара әмириниң ўәзири, кейин ала Бухара әмирлигиниң Россиядағы толық ҳуқықлы елшиси болған Аҳмад Дониш дәл усы мәселеде өз пикилерин, жойбарларын усынған еди. Ол суўды Әмиўдәрьяның жоқары бөлегинен алып, Сурхандәрья ҳәм Қашқадәрья арқалы Бухараға алып келиў ҳәм ол жерден Чоржўйға түсирип, өзиниң өзенине түсириў жолын усынған еди. Лекин кейинги тарийхый процесслер, урыслар ҳәм дағдарыслар бул реже әмелге асыўына жол бермеди. Биз алымлар да дәл усы пикирилерди илимий концепцияға айландырып, жойбар таярладық.

Бизиң шешимимиз соннан ибарат, Роғуннан түсетуғын 2,5 млрд кубометр таслама суўды, усы 2020-жылы, кейин ала 5 млрд кубометр суўды Сурхандәрьяда қурылажақ суў сақлағышына өткериўди нәзерде тутқанбыз. Сурхандәрьяда сондай суў сақлағыш ушын қолайлы орын бар. Қыста муздай суў далаға ағызылса, оғада үлкен экологиялық апатшылық жүзеге келеди. Егер суў сақлағышта топласақ, бәҳәрде, жазда бул суўдан пайдаланыўымыз мүмкин.

Устазымыз Әмиўдәрьяны дерегинен, биринши булағынан баслап, Аралға қуйылатуғын жерине шекем гезип шыққан. Ол дәрья жолындағы бир ноқатқа итибар қаратқан. Түркменстан менен шегарамызда лентадай картада Түркменстан аймағында көрсетилген – ени 300-350 метрли орын. Бирақ бул орында түркменлер 6 насос станция қурған. Бул станциялар арқалы дәрья суўлары 131 метр бийикликке көтереди. Бул суўлар қумлар ишинде адасып жүреди, миллиардлап кубометр суў қумға сиңип кетеди, миллиардлап кубометр қуяшта парланып кетеди.

Және бул суўды 131 метр бийикликке көтериў ушын жылына 1 миллиард долларлық электр энергия сарпланады. Бул үлкен көлемдеги суўдың ысырапкершилиги. Бурынғы аўқам дәўиринде сондай қопал жойбарлы қәтеге жол қойылған. Бирақ бул қәте ғәрезсизлик жылларында да дүзелмеди. Бирақ қәтени дүзетиўге ҳеш қашан кеш болмайды, ҳәзир бул қәтени дүзетиў ушын қолайлы ўақыт келди.

Бүгинги күни Шавкат Мирзиёев, Имомали Раҳмон ҳәм Гурбангули Бердимуҳаммедов бир-бири менен жүдә жақсы мүнәсибетте. Олардың дослығы есесине көп жумыслар исленбекте.

Бизиң тилеклеримиз соннан ибарат, суўды жаңа өзеннен ағызыў керек. Бул арқалы үлкен машқаланы шешкен боламыз.

Сол 6 насос станция жүдә гөне, энергия үнемлеўши емес. Оларды оңлаў ушын да үлкен қәрежет кетип тур. Олар көтерип берип атырған суў болса бийкарға қумға сиңип кетпекте.

Жаңа насос станция қурыў ушын да үлкен қаржы керек. 10 миллиард доллар. Бул пулды ким береди, Өзбекстан ба, Түрмекнстан ба? Және, оннан да қымбатырағы бар – ўақыт жоғалтамыз. Бундай станцияларды қурыў ушын 3-4 жыл ўақыт керек. Оннан тысқары, бул 3-4 жыл даўамында Қашқадәрья, Наўайы ҳәм Бухара ўәлаятлары суўсыз қалады. Бул ўақыт даўамында миллиардлап кубометр суў қумға сиңип кетеди. Бул үлкен жоғалтыў болады.  

Биз усыныс етип атырған жойбарымыз буның алдын алады.

Үш Президент егер тезлик пенен бир қарар қабыл қылса, 2019-жыл басында Сурхандәрьяда суў сақлағыш таяр болыўы, Әмиўдәрья суўларын сол суў сақлағышына ғамлаўымыз мүмкин болады. Егер насос станциялары истен шықса да, барлық суўды Әмиўдәрьяның жоқарырақ орнынан Сурхандәрьядағы суў сақлағышы арқалы жаңа өзенге өткериўимиз мүмкин. Жаңа өзен қурыў ушын да көп ўақыт кетпейди. 1 жыл ишинде суў сақлағышын да, жаңа өзенди де қурып үлгериўимиз мүмкин.

Түркменстанға өтетуғын орында болса еки үлкен гидроэлекторстанция қурыў ҳәм электр энергиясына болған талапты қанаатландырыў мүмкин болады.

Бизиң жойбарымызда төрт мәмлекеттиң де (Өзбекстан, Тәжикстан, Түркменстан ҳәм Аўғаныстан) мәмлекетлери есапқа алынған. Роғунда ең арзан, ең көп муғдарда эклектр энергиясы ислеп шығарылады. Ҳәр бир мәмлекет бул энергияның төрттен бир бөлегин сатып алыў ҳуқықына ийе болады. Бул әсиресе, Аўғаныстан ушын мәпли, жүз жылға жетеди бул энергия. Үйлер бузылмайды, сиясий келиспеўшиликлер болмайды, бул жойбар ҳәмме ушын мәпли жойбар. Өзбекстан он миллиардлап доллар жумсап насос станцияларды қурыўға зәрүрлик қалмайды. Өзбекстанға 5 миллард кубометр суў келип турады. Биз суў еркинлигине ерисемиз. Бул суўдың артықша бөлегин Аралға қаратып жибериўимиз де мүмкин.

Бул жойбар тезирек әмелге асса, бул үш мәмлекет баслығын Нобель сыйлығы ушын талабан сыпатында усыныс етиўимиз мүмкин. Бул жойбар халықлардың тынышлығын тәмийинлейтуғын жойбар.

Арал машқаласы

Арал машқаласын да шешиў мүмкин. Бул жойбар көп суўды үнемлеп қалады ҳәм бул суў Аралға ағып барады.

Билесиз бе, дүньядағы суўды ең көп ысырап етиўшилер, өкинишлиси, қоңсы Түркменстан. Бурынғы аўқам дәўиринде москвалы жойбарлаўшы алымлар, Аралды қурытқанлар Әмиўдәрьядан Қарақум шөли ишине еки канал өткерген. 800 километр қум ишинен өткен бир канал. Ҳәр жылы бул каналларға бағдарланған суўдың 75-76 проценти, 8-10 миллиард кубометр суў Қарақумға сиңип кетип атыр. Халық аралық конференцияларда ҳәмме күледи, неге суўды бундай ысырап етиўге жол қойып бердиңиз, дейди.

Себеби, каналлар астын бетонлаў, үстин бастырыў мүмкин. Америкада ҳәмме каналлар үсти жабылған. Суўды қәдирлеў керек. Тилде суўды алтын деймиз, әмелде суўға мүнәсибетимиз жүдә жаман.

Өзбекстан баслама қылып суў үнемлеў жолына өтиўин күтип атырман. Түркменстанның бул каналлардағы суўға мүтәжлиги де жоқ, оларға пайдасы да жоқ бул каналдың. Және, Арал тек Өзбекстанның емес, пүткил аймақтың машқаласы, ҳәммениң басына қум шашып атыр бул машқала. Өзбекстан халқы ҳәмийше жақсы ислерди баслап берген ҳәм өрнек болған.

Роғун ГЭСинен қәўип жоқ па? Аралды қутқарып қалыў мүмкин бе? Алым үш ел Президентлерине усыныс берди

 

Бир жағадан бас шығарып…

Өзбекстан Роғун ГЭСи қурылысына унамлы қатнаста болса қосымша суў дерегине ийе болады. Халқымызға туўры жолды барлық жоллар менен түсиндириўимиз керек.

Ҳәмме бир жағадан бас шығарып ислесек, ең жақсы шешимге ийе боламыз. Дүнья үстимизден күлмейди, қәдимги, мәдениятлы халықлар оянып атыр, дейди.

Суўдың қәдири, суўдың үнемлениўи миллий идеяға айланыўы керек. Бул тараўды жүдә жақсы түсинетуғын инсан, Шавкат Мирзиёев Президент болғанынан жүдә қуўанышлымыз. Жақында қабылланған ақыллы қарарлардан бири суў министрлиги бөлек шөлкемлестирилди. Бул 25 жыл алдын ислениўи керек болған ис еди.

Енди қылынатуғын және бир ис – суўға баҳа белгилеў керек. Суўды аўыл хожалығынан тысқары санаатта да пайдаланады. Аўыл хожалығына жумсалатуғын суўға тең муғдардағы суўды металлургия комплекслери, химия комплекслери тутынады. Санаат кәрханалары да суўға ҳақы төлеўи жолға қойылыўы керек. Мысалы, Наўайыдағы таў-металлургия комбинаты бир тыйын төлеместен Әмиўдәрья суўын пайдаланып келмекте. Ол жердегилер суўды үнемлеўди ойына да келтирмейди, егер пул төлесе, үнемли технологияларды қоллаўға мәжбүр болар еди.

Үнемленген суў есесине биз жаңа жерлерди өзлестириўимиз, балықшылықты раўажландырыўымыз ҳәм басқаша түрдеги био хожалықларды жолға қойыўымыз мүмкин болады.

Роғун ГЭСи тарийхы

Роғун ГЭСинен қәўип жоқ па? Аралды қутқарып қалыў мүмкин бе? Алым үш ел Президентлерине усыныс берди

 

Вахш дәрьясында Роғун ГЭСи қурылысы өткен әсирдиң алпысыншы жыллары соңында ислеп шығарылған. 1976-жылы станция қурылысы бойынша таярлық жумыслары басланған, 1987-жылы Вахш тосылған ҳәм 1993-жылға келип 40 метрли бөгет (дамба) орнатылған ҳәм машина ҳәм трансформатор залларындағы тийкарғы жумыслар жуўмақланған.

Роғун ГЭСинен қәўип жоқ па? Аралды қутқарып қалыў мүмкин бе? Алым үш ел Президентлерине усыныс берди

 

СССР бөлекленгенинен соң объекттеги жумыслар тоқтап қалады ҳәм ғәрезсизликке ерискен Тәжикстан ҳүкимети қурылысты жуўмағына жеткериў ушын инвестор ҳәм подрятчиклерди излей баслайды. Бирақ, 1992-жылы Тәжикстанда пуқаралар урысы басланды, бул болса мәмлекетте үлкен жойбарлар әмелге асырылыўына жол қоймады. Сондай-ақ, 1993-жылдың 8-майында жүз берген тасқын жағдайды және қурамаластырды – суў бөгеттиң бир бөлегин бузып жиберди ҳәм станцияның техниалық комплекслери суўдың астында қалды.

2004-2007-жыллары Россияның «Русал» компаниясы ГЭСда жумыс алып барған. Россиялы инженерлер изертлеў жумысларын алып барып, ГЭСтиң бир бөлегин тиклейди. Бирақ, 2007-жылы шәртнама бийкарланады.

Буннан соң Тәжикстан Жәҳан банкин Роғун қурылысын қаржыландырыўға мирәт етти. Банк тек ғана ҳәр тәреплеме экспертизадан кейин қаржы ажыратыўға разы болған.

Қәнигелер ҳәм Әмиўдәрья бассейниндеги мәмлекетлер менен өткерилген кеңсетен соң Жәҳан банки оригинал жойбарға өзгерис киритилгенинен кейин ГЭС қурылысына кирисиў мүмкин екенлигин билдирген.

Шеттен инвестор таўа алмағаннан кейин, 2008-жылдан баслап Тәжикстан объектти өз күши менен қайта тиклеўге киристи. Душанбе рәсмийлери Роғун ГЭСи мәмлекетке электр энергиясы жетиспеўшилигин жеңип өтиў имканын бериўин билидреди.

Атап өтиў керек, Өзбекстан көп жыллар даўамында бул суў объектин қурыўға қарсылық етип келген. Өзбекстан ҳүкимети Әмиўдәрьяға келетуғын суў тосылыўы арқалы аўыл хожалығы үлкен зыян көриўи, сондай-ақ, соннан аймақта жер силкиниў жағдайы болса ол бөгетти бузып, өз аймақларын суў астында қалдырыў мүмкинлигин есапқа алып бул жойбарға разы болмаған. Сол себепли Роғун ГЭС темасы Өзбекстан ҳәм Тәжикстан ортасындағы тийкарғы тартыслы мәселе болып келген. Бирақ, 2016-жыл сентябрьде Өзбекстанда ҳүкимет басына Шавкат Мирзиёев келди ҳәм қоңсы мәмлекетлер менен байланысларды беккемлеўге күшли итибар қаратты. Атап айтқанда, тәреплер Роғун мәселесинде сөйлесиўлер өткерди.

Роғун ГЭСинен қәўип жоқ па? Аралды қутқарып қалыў мүмкин бе? Алым үш ел Президентлерине усыныс берди

 

2016-жылдың 29-октябрь күни Тәжикстан Вахш дәрьясы өзенин тосып, Роғун ГЭСи қурылысын баслап жиберди. Республика басшысы Имомали Раҳмон қурылыс жумысларына бас болды.

Роғун ГЭСи 3600 мВт қуўатқа ийе болып, объект жойбарының улыўма қуны шама менен 3,9 миллиард АҚШ долларды қурайды. Оның бөгет бийиклиги болса 335 метр болып, бул дүньядағы ең бийик бөгет болыўы мүмкин.

Тәжикстан ҳүкимети Роғун ГЭСин қурыў ушын қаржы табыў мақсетинде халық аралық базарларға 500 миллион долларлық қымбат қағазлар шығарган еди. Бул қымбат қағазлар АҚШ, Уллы Британия ҳәм Европа Аўқамы ҳәм Азия мәмлекетлери инвесторларына сатылған.

Роғун ГЭСинен қәўип жоқ па? Аралды қутқарып қалыў мүмкин бе? Алым үш ел Президентлерине усыныс берди

 

ГЭСтиң биринши трубинасы 2018-жыл жуўмағында, екиншиси – 2019-жылдың басында пайдаланыўға тапсырылыўы режелестирилген. Бул еки агрегат жәрдеминде ислеп шығарылатуғын энергияны қоңсы мәмлекетлерге, тийкарынан, Аўғанстанға сатыў есабына Роғун ГЭСиниң кейинги қурылысы даўам еттирилиўи белгиленген. Ҳәзирги ўақытта бул жерде 15 мыңға жақын қәниге ҳәм жумысшылар ислемекте, қурылыс ислерине 2100 ден артық техника, машина ҳәм механизмлер тартылған. Қурылыс 5-8 жыл даўам етиўи мүмкин.

 

Аўдарма: makan.uz

 

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 10-03-2018, 16:00 |
  • 812