Академик Ж.Базарбаев: А.Байрыева «Дәстүр — бул өмирдиң жасаў бағдарламасы» деп жаңылыс пикирди билдирди

«Еркин Қарақалпақстан» газетасының өткен жылы 28-ноябрь күнги санында Алмагүл Байрыеваның «Миллий дәстүримиз — халықтың келбети» деген мақаласы жарыққа шықты. Ҳақыйқатында, мақалада дәстүрдиң халқымыздың, яғный, өзбек, қарақалпақ халықларының жарқын келбетин, кеңпейиллигин, меҳрибанлығын, адамгершилик пазыйлетин, қәдириятларға, ата-анаға ҳүрметин, көмекке таяр екенлигин, миймандослығын көрсетип, оның ҳәзирги күнде де ғәрезсизликке хызмет етип атырған жарқын келбетин көрсетиўдиң орнына, бизиң дәстүрлеримизди бурмалаўлар орын алған.

Автор мақаланы «Дәстүр — бул өмирдиң жасаў бағдарламасы» деп жаңылыс пикирди билдиреди. Дәстүрди бағдарлама менен шатастырыўға бола ма! Бағдарлама — белгили бир иске, белгили бир ўақытқа, белгили бир ўазыйпаны орынлаўға қаратылған жобалар жыйынтығы. Дәстүрди әсирлер даўамында халық дүзеди. Дәстүрлер әўладтан-әўладқа өтип келген ҳәм тарийхый тийкарда қәлиплескен улыўмалық тәртиплер, үрп-әдетлер, әдеп-икрамлық нормалар болып, халық мәдениятының әҳмийетли бөлегинен ибарат. Оның тәрбиялық, бирлестириўшилик, даўамлылық, шеклеўшилик, турақлылық сыяқлы қәсийетлери белгили. Оны түсинбеўшилик қәтеге жол қойыў емес пе, деген ой келеди.

Автор: «базыда тоқлыққа шоқлық етип, өзимизге, атымызға, миллетимизге жараспайтуғын ислерге де жол қойып атырғанымыз ашынарлы» деп ашыўланады. Ол қандай ашынарлы нәрсе десек, автор оған былай жуўап береди. «Ислам дининде жаназадан кейин жетиси, қырқы, жүзи, жылы сыяқлы мәресимлер көрсетилмеген. Булар диний дәстүрлер емес (астын сызған Ж.Б.). Егер де, олар диний дәстүр болғанда, онда пүткил мусылман дүньясы Рамазан айындағы парыз оразаны ямаса Қурбан ҳайты сыяқлы бул дәстүрлерге теңдей әмел еткен болар еди» деп көрсетеди. Демек, булар динге киргенде ҳәр бир адам өлгеннен кейин оның изинде қалғанлар оның қырқын, жүзин, жылын Қурбан ҳайты сыяқлы улыўма халықлық байрам ретинде белгилеп, күнде шады-қуррам болар еди, деген түсиник береди. Ҳәр бир өлиниң ас-абаты жеке индивидуал ис, бир шахсқа арналған. Ал, бул байрамлар болса, пүткил елдиң байрамы, қуўанышы. Тереңирек түсинсек, Қурбанлық ҳәм Оразаның арғы тарийхы да исламның бурынғы халықтың  дәстүрлери менен байланыслы, халықтың, яғный, миллеттиң дәстүри.

Автор буннан кейин ас-абатлардың тарийхының пайда болыўына байланыслы «Ата-ана сол перзентин өлини сағынады, оған кеўил айтқанды жақтырады, оннан кейин стресстен шығады» деп айта келип, «Яғный, жаназадан кейинги садақалар жоқ жойтқан шаңарақ ағзаларына руўхый жәрдем бериў мақсетинде ендирилген екен» деп мәселени шешеди. Яқшы, олай болғанда ҳәрким өзиниң өлисин айтып қәлеген күнди өзинше белгилеп жылай бермей ме! Олай болса, бул тәртипти, яғный, садақа бериў кереклигин жәмийетке ким ендирген! Оның динге қатнасы болмаса, ҳәммеге жетиси, қырқы, жүзин бериң, деп ким қарар шығарғанa

Өлиге ас-абат бериў де дин менен байланыслы, динниң қадағалаўында. Бул дәстүр тек Өзбекистанда ғана емес, дүньяда кең тарқалған. Бирақ, оларды атқарыў ҳәрқыйлы, биринде қәрежет аз, биринде көп жумсалады. Буның тийкарында Пайғамбарымыздың өлиге ең жақсы хызмет оны еске түсирип турыў деген Ҳәдислердеги тапсырмалары усыған байланыслы. Өлиге жетисин, қырқын, жүзин, жылын бериў динимизге байланыслы болмаса, онда неге бул мәресимде моллалар қуран оқыйды, Қуран шығады!

Демек, бул дәстүрдиң ең арғы тийкары адамға ҳүрмет, оның қәдирин билиў ҳәм ҳәр бир адамға алдында өлим бар екенлигин ескертиў ҳәм ийманын абат етиўге шақырыў. Соның ушын да, оны ас-абат дейди. Яғный, оны еске түсирип, ийманын абат етиўди аңлатады.

Тарийхта адамға ҳүрмет мәселеси жүдә ертеден белгили. Саклар уллы адамлар өлгенде қасына көп байлықларды, о дүньяда керек болатуғын затларын қосып көмген. Күни кешеге дейин бизиң елимизде қурғын, атақлы адамлардың асында ат шаптырып, гүрес туттырып өлиге ҳүрмет көрсеткен.

Ал енди, бизиң халқымызда ас-абат бериў дәстүриндеги ысырапкершиликтиң келип шығыўына тоқтасақ: ертеде хал­қымыз көшпели, ярым көшпели турмыс кеширген. Ол жағдайда алыстағы ағайинлердиң жаназаға келип жетиўи ушын ўақыт керек болған. Сонлықтан өлини бир-еки күн қондырған ҳәм оның ҳүрметине маллар сойылған. Ағайинниң жыйналып келиўи өлиге ҳүрмет, тирилердиң бирлиги деп есаплаған. Оннан кейинги дәўирлерде өлини жерлеўге көбирек қәрежет шығарыў, ҳәр баласының ҳәр күни бир мал сойып хызмет етиўи мабаға айланды. Гейпара консерватив пикирдеги жас үлкенлер бул мәселеде дүньяны көбирек шашыўды үгитледи.

Ҳәзирги күнде елимизде шараят пүткиллей өзгерди. Жаңа жәмийетлик дүзим орнады. Халқымыз үлкен қалаларда, қурғынласқан аўылларда өмир сүриў жағдайында динимиздиң «марҳумның денеси суўымай турып топыраққа араластырыў зәрүр» деген тапсырмасының орынланыўы мусылманларға лазым екен, бул жолдан жүрип атырғанымыз жүдә үйлесимли болып есапланады. Өлмек ҳақ, өлини қанша психологиялық жақтан қайғырған менен орнына келмейди. Ўақыт адамның байлығы болғанлықтан оны ақылға муўапық пайдаланыў ушын да, материаллық, руўхый байлықларды жеделлик пенен өндириў ушын да бундай илажлар жүдә әҳмийетли. Бул исте мәселе өлиниң жетисин, қырқын, жүзин, жылын белгилеў диний дәстүр ме, миллий дәстүр ме, оның ушын ой жуўыртыўдың тәрбиялық ямаса илимий әҳмийети жоқ. Бул ас-абат бериў халқымыздың өлиге ҳүрмети. Мәселе бул мерекелердеги ысырапкершиликти азайтыў, жөнге салыў, булай ислеўдиң адамның өзи ушын да, халықтың пәраўанлығы ушын да пайдасын түсиндириўден ибарат.

Бизиң ойымызша, ас-абат бериўди ықшамластырыў ушын мақаладағы автордың «ата-бабаларымыз усыны мийрас етип қалдырып па еди! (астын сызған Ж.Б.) деген сораўдың орнына өзимиздиң миллий идеямыз тийкарында адамлардың санасына ислам дининде көрсетилген Пайғамбарымыздың «ҳәмме исте орташа болың, қатты кетпең» деген нәсиятын, сондай-ақ, дана бабаларымыздың «барлық нәрсениң себеплери бар, ал, жарлылықтың бир себеби бар, ол ысырапкершилик» деген дуўалы сөзлерин басшылыққа алып, ҳәзирги ҳәркимниң мийнетке ықласы артып атырған дәўирде ўақыттың ғәнийметлигин есапқа алып үгит-нәсият тийкарында ас-абат бериўде ысырапкершиликти азайтыў мүмкин болады. Халық арасында унамсыз идеяға ҳәкимшилик пенен, урыс-кейиў менен қатнасыўға болмайтуғынлығын Биринши Президентимиз И.Кәримов айтқанындай: «пикирге қарсы пикир, наданлыққа қарсы ағартыўшылық» арқалы гүресиў керек, деп атап өткен еди.

Автор мақаланың соңында буны халық мәплерин гөзлегеннен жаздым. «Газета оқыўшылары, Сизлер не дейсиз!» деп мақаланы баҳалаўға шақырады.

Биз сол оқыўшылардың бири ретинде халық мәпин гөзлеген алымның нәсиятлары тийкарлы ҳәм тийимли болғаны дурыс, деп жуўап беремиз.

 

Ж.БАЗАРБАЕВ,

академик.

Дерек: «Еркин Қарақалпақстан» газетасы

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 26-01-2018, 15:01 |
  • 482