САЎАТ ЖЕТПЕГЕНДЕ: «ЗӘҲӘРИ» ЕМЕС «АЙЫБЫ» ЖОҚ – Рәсмий кеширим

makan.uz сайтының оқыўшылары сайтымызда 29-август күни жәрияланған «Саўат жетпегенде: Нөкисте «Процентли» орынлар ашылып атыр» мақаласы менен таныс болса керек.  Бетке айтқанның зәҳәри жоқ, сын дүзелмей мин дүзелмейди, деп айтқанымдай, бул мақаладан соң, көплеген тартыслы пикирлер болды. Нәтийжеде төменде келтирилген мақала жазылды.  Көрсетилген қәте-кемшиликлерден сабақ шығарып, қарақалпақ тилиниң сап ҳалында бизден кейинги әўладқа өтиўине үлес қосыў ушын, берилген сынға өкпелеп не қыламан, деп мақалаға берилген орынлы ҳәм тийкарлы көрсетпени алдағы ўақытта басшылыққа алып, керек гезинде тәжирийбели журналистлер менен кеңесип ислеўди уйғарған ҳалда сайтымызда «Саўат жетпегенде: Нөкисте «Процентли» орынлар ашылып атыр» мақаласын оқыған барлық  оқыўшылардан кеширим сорайман – Лола Қаллыханова, журналист.

Сизге, САЎАТ ЖЕТПЕГЕНДЕ: «ЗӘҲӘРИ» ЕМЕС «АЙЫБЫ» ЖОҚ мақаласын усынамыз.

Ана тилимиздиң тазалығын сақлаў, тилимиздеги гейпара надурыс қолланылып киятырған сөзлер ҳаққында бир неше пикир-усыныслар билдирилип келинбекте. Бул дурыс нәрсе, деп ойлаймыз. Ал, «MAKAN.UZ» сайтының жумысларын әмелге асырыўшы журналист  Лола Қаллыханованың «Саўат жетпегенде: Нөкисте «Процентли» орынлар ашылып атыр» деген өз сайтында жәриялаған сын мақаласындағы пикирлер, шынын айтсақ, әдеўир ойландырып таслады. Мақалада «Еркин Қарақалпақстан» газетасының рәсмий сайтында усы жылдың 14-августында жәрияланған «Пайызлы орынға айланажақ» ҳәм Қарақалпақстан хабар агентлигиниң рәсмий сайтында 28-август күни жәрияланған «Нөкисте жаңа пайызлы орын иске түсти» материаллары бойынша пикир билдирилген.

Мақалада «Қарақалпақ тилинде журналистлер дурыс сөйлеп, дурыс жазбаса узаққа бармай тилимизде ҳеш ким дурыс сөйлемейди» деп оғада орынлы пикир билдирилген. Лекин, мақала авторы «Пайызлы» сөзин «Процентли» деп түсиндириўге әри-бери ҳәрекет еткени менен орыс тилиндеги «Процент» сөзи Н.А.Баскаковтың «Русша-Қарақалпақша» сөзлигинде Процент м. в. раз. знач. процент; простые проценты-әпиўайы процентлер; сложные проценты-қоспа процентлер; (Русша-Қарақалпақша сөзлик, Н.А.Баскаковтың редакторлеўинде, «Советская энциклопедия» баспасы. Москва-1967 г, 820-бет) деп берилген. Сондай-ақ, белгили тилшилеримиз Е.Бердимуратов, Б.Қутлымуратов, Е.Каримуллаевлардың авторлығында 1994-жылы «Билим» баспасында басып шығарылған «Ис-қағазларының орысша-қарақалпақша сөзлиги»ниң 79-бетинде Процент сөзи процент деп көрсетилген. Демек, автордың «Биз рәсмий ис-қағазлар тилинде процент сөзин пайыз деп пайдаланамыз» деген пикири орынсыз екенлиги аттың қасқасындай анық көринип турады. Дурыс, айырым баспасөз материалларында, телерадио көрсетиўлери менен еситтириўлеринде процентти пайыз деп қолланыў жағдайлары ушырасады. Мақала авторының мәселени тез шешемен, деп еткен ҳәрекети, тек ғана қәте болып қалмастан, сонша жылдан берли ислеп киятырған адамлардың мийнетин, қолланылып жүрген сөзин бирден жоққа шығарып тасламақшы болған.

Енди, «Пайызлы» сөзине келетуғын болсақ, «Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлигин»иң төртинши томы, 77-бетинде «Пайыз. ат. Ҳәз, жағым, рәҳәт. Халыққа пайыз берген салқын ҳаўалы. Адамлардың зейнин ашқан дәрьясаң (С.Нурымбетов), деп берилген.

Пайызлы. кел. Ҳәзли, жағымлы, рәҳәтли. Сондай таза ҳәм пайызлы, көргенлердиң ақылын алар (Ә.Шамуратов)» деп түсиндириледи. (Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги 8V том. Қарақалпақстан, баспасы. 1992-жыл, 77-бет).

 

САЎАТ ЖЕТПЕГЕНДЕ: «ЗӘҲӘРИ» ЕМЕС «АЙЫБЫ» ЖОҚ – Рәсмий кеширим

Автордың «Бизде Журналистлер аўқамы, Жазыўшылар аўқамы бар, оны журналистикада көп жыллық тәжирийбеге ийе ағаларымыз басқарады. Биз жоқарыда айтқан еки мағлыўматтың темаларын бир көрип, қәншелли дурыс я емеслигин дурыс сөйлеўин бир қадағалап, өз тәжирийбеси ҳәм билими менен бөлисип, жас журналистлерди дүзетип турса екен» деген қалыс пикири де орынлы, деп мойынлай отырып, төменде республикамыз баспасөз бетлеринде, телевидение ҳәм радио арқалы қолланылып киятырған айырым сөзлердиң қарақалпақ тилиндеги қолланылыўын көрсетип өтпекшимиз.

Киритип – киргизип

Жүритип – жүргизип

Жынаят сәдир етилди – жынаят исленди, жүз берди

Жаўынгершилик болады – жаўын-шашын болады

От ашыңлар – атыңлар

Тәдбир – илаж

Сабыр қыл – сабыр ет ҳәм тағы басқа.

Мақала авторы «Пайызлы орынға айланажақ…» ты оқып көрсек, ишинде «… елимиз басшысының Нөкис Имам ийшан Муҳаммед жәмәәтлик мешитинде республикамыз нураныйлары менен өткерилген ушырасыўында берген көрсетпелери халқымыздың…» деген сөзлердеги «көрсетпе» сөзин «тапсырма» деп алыўға болады деген пикирди де билдирип өтеди. Авторға пикиримиз, «Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлигин»иң үшинши томы, 28-бетинде Көрсетпе ат. 1. Жол-жоба, силтеў, бағдар. (Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги 888 том. Қарақалпақстан, баспасы. 1988-жыл, 28-бет).

«Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлигин»иң төртинши томы, 276-бетинде Тапсырма ат. Жүкленген, тапсырылған ўазыйпа, миннет, ис, жумыс. (Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги IV том. Қарақалпақстан, баспасы. 1992-жыл, 276-бет) деп түсиндирилгенин есапқа алып, Елбасшымыз көрсетпе берди дегенимиз қәте болмаса керек. Бирақ, автордың пикирин де пүткиллей жоққа шығарыў нийетинен аўлақпыз.

САЎАТ ЖЕТПЕГЕНДЕ: «ЗӘҲӘРИ» ЕМЕС «АЙЫБЫ» ЖОҚ – Рәсмий кеширим

Автор «Егер қәте болса бетке айтқанның зәҳәри жоқ» деп  жазады. Айыпты бетке айтқанның «зәҳәри» емес «айыбы» жоқ, деп тилимизде бурыннан қолланылып, қәлиплескен ибараны қоллансақ ҳеш ким бизге өкпелемейтуғын шығар.

Пикиримизди автордың «…қарақалпақ тилиниң сап ҳалында бизден кейинги әўладқа өтиўине үлес қоссақ, берилген сынға өкпелеп не қыламыз!» деген пикирлери менен толықтырсақ, оған да пайдалы болар еди, деп билдиргенди мақул көрдик.

Қ. ЕСЕБАЕВ,

Қарақалпақстан хабар агентлигиниң бас редакторы.

                                                                                                             

Бул мақаланы жәриялаўдағы мақсетим тек ғана кеширим сораў ғана емес, ал меннен басқа да жас журналистлерди усы қәтеден орынлы сабақ шығарып, өзиниң емес, өзгениң қәтесинен сабақ шығарсын дедим, - Л.Қаллыханова.

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 4-09-2017, 17:51 |
  • 334