Устюрттен табылған «Маугли»

1957-жылы бир топар геологлар вертолёттан қасқырларды атып таслаў ушын Устюрт сахрасына (Түркменстан менен Қарақалпақстанның шегарасында, Сарықамыс кɵлиниң жағалаўларында) аңға шығады. Геологлар қасқырларды қуўып жетип алады, бирақта қашып баратырған ҳайўанлар арасында шама менен бес жасар баланың жуўырып баратырғанын кɵрип ҳайран қалады. Бала да қасқырлар менен бирге аспандағы душпаннан қашып қутылыўға ҳәрекет ететуғын еди.

Адамлар баланы қутқарып алыўға қарар етеди ҳәм барлық қасқырларды атып таслап вертолётты жерге қондырады ҳәм баланы услаўға ҳәрекет етеди. Бирақ баланы услаў аңсат болмайды. Өйткени бала қасқыр сыяқлы ырыллып жақынлаған адамды тислеп, тебеди. Геологлар оны услаўға ериседи ҳәм биринши гезекте шыпакерлерге тапсырады. Кишкене баланың қасқырлардың арасына қалайынша түсип қалғаны ҳәм оның ата-анасының ким екенлиги белгисиз еди. Емлеўханада оған олигофрения диагнозы қойылады ҳәм Ташаўыз руўхый кеселликлер емлеўханасына жатқарылады. Буннан кейин оған адамлардың турмысына кɵнлигиў деген оғада қыйын ɵмир басланады. Балаға Жума Жумаев деп ат берилип, инсаныйлық әдетлерге үйретиле басланады. Жума тɵрт аяқ пенен қасқырдай болып ҳәрекет ететуғын еди, сол себепли дизеси менен алақанлары қабарып кеткен еди.
Ол әсте ақырынлық пенен жүрыўди, ишиўди ҳәм аўқат жеўди, кейин ала тислерин жуўыўды, шаш тараўды, ҳәжжетханадан пайдаланыўды ҳәм ҳәттеки шахмат ойнаўды да үйренеди.
Он бес жасында Жума жазыўды, оқыўды ҳәм ҳәттеки қасқырлар менен қалай жасағанында айтып бериўди үйренеди. Жуманың сɵзлерине қарағанда, қасқырлар оған адамлар мүнәсибетте болған, оған азық-аўқат үй берген, адамлар болса оның шаңарағын ўайран етип, жаўызларша мүнәсибетте болған. Ол адамлар анасын, әкесин, аға-инилерин, ажапасы менен қарындасларын (қасқырларды нәзерде тутқан) ɵлтиргенин кɵзлерине жас алып айтып берип бармағы менен аспанды кɵрсеткен, яғный жоқарыдан атып ɵлтиргенин түсиндирген.
Соннан кейин Жуманы бир емлеўханадан екиншисине тынбай кɵширип турған. Ол Дашаўыздан Ашхабадқа, кейин ала Ашхабадқа жақын жердеги таўлар арасындағы Калининский аўылына кɵшип ɵтти. Бул жерде таўлардың арасында махаўларда сақланатуғын еди. Сондай-ақ, ол уран кәни менен белгили болған Қызылтɵбе (Красноводск ўәлаяты)на да жиберилди. Сол ўақытларда түркменстанлы кинорежиссёрлар бул қорқынышлы жер ҳаққында айтыўға ҳәрекет етти, бирақта оларға бул қадаған етилди.
90-жыллардың басларында ғалаба хабар қуралларында түркменстанлы Маугли ҳаққында мағлыўмат пайда болғаннан кейиин Москвадан «Московский комсомолец» газетасы, «Огонёк» журналы сыяқлы белгили басылымлардың журналистлери ол ҳаққында материал таярлаў ушын Түркменстанға келеди. Сол ўақытта ОРТның «Взгляд» бағдарламасының баслаўшысы Влад Листьев Жума Жумаев ҳаққында кɵрсетиў таярлап оның танымалы инсан болыўына үлес қосады.

Устюрттен табылған «Маугли»

 


Келген журналистлер Жуманы Ҳайўанат бағына алып барып, қәпесте отырған қасқырларды кɵрсететуғын еди. Влад Листьевтың сɵзлерине қарағанда, Жума қәпестеги қасқырларды кɵргенде ɵзин басқаша тутқан ҳәм кɵп ўақытқа шекем сɵйлей алмай қасқырлардың қәпесине кириўге бар күши менен ҳәрекет еткен.
1992-жылда Жуманы Ашхабадқа алып келгенинде оған режиссёр Булат Мансуров анасының сүўретин салыўды илтимас еткен. Бирақта Жума қасқырдың сүўретин салатуғын еди. Жума жақсы сɵйлей алмасада оған не айтылғанын жақсы түсине алған. Мансуров оған: «Жума бул қасқыр» десе, ол кулип, кɵзлерине жас алып «Бул – анам» деп жуўап берген.
Усы сәўбеттен кейин режиссёр Булат Мансуров «Түркмен Маугли» атлы фильмди сүўретке алыўға қарар етеди, бирақ та бир неше материалларды алғаннан кейин оған рухсат берилмейди.
Жума 37 жасында паспорт ҳәм мийнет дем алысына шығыў ҳуқықын алады, бирақ ɵмириниң ақырына шекем руўхый кеселликлер емлеўханасынан шыға алмайды.
Жуманың гезектеги орны, алдынғы уран кәнлеринде жайласқан Кросноводсктан 300 километр қашықлықтағы Қызылтɵбе руўхый кеселликлер емлеўханасы болды. Бул жерде нурланыў күшли еди. Москвадан келген психиатр шыпакер жеке ɵзи нурланыў бар ямаса жоқ екенлигин тексериў ушын шахталардың бирине түседи, бирақ соннан кейинги қалған ɵмирин емлеўханада ɵткереди.
Кеселхананың жаңа бас шыпакери лаўазымына тайынланған Мишенко Владимир Панфилович ɵз хызметин биринши гезекте емлеўхана жайласқан пүткил аймақты дозиметр менен ɵлшеўден баслаған. Кейин ол ɵз наўқаслары ушын жаңа, қәўипсиз емлеўхана излеўди талап етеди Бирақ, кɵп узамай олда сырлы ɵлим табады.
Кейин ала Жума арнаўлы мектеп-интернатқа ɵткериледи. Журналистлердиң ең соңғы интервьюсы 1996-жылда болып ɵткен, соннан кейин емлеўхананың есиклери ҳәмме ушын пүткиллей жабылады ҳәм Жума ҳаққындағы мағлыўматлар толық жасырын болып қалады. Оның кейинги ɵмири қандай болғаны белгисиз, қашан ҳәм қандай шараятта ɵлгени де. Соны айтып ɵтиў керек, Жума дүньядағы басқа Мауглилерге салыстырғанда кɵбирек жасаған. Басқалар 40 жасқа шекем ɵмир сүрген болса, Жума шама менен 50 жыл жасаған. Бирақ ол қасқырлар менен 5 жыл ал, адамлар менен 40 жылдан аслам жасаған болса да адамлардың жәмийетин түсине алмай кетти. Жума Жумаевтың феномени илим ушын жаңа ашылыў болды. Оның аты илимий әдебиятларға да киргизилди.
-Устюрттеги Мауглиди, яғный Жуманы Қарақалпақстан аймағынан, яғный Сарықамыс кɵлиниң әлапларынан тутқан, – дейди қарақалпақстанлы жазыўшы Өмирбай Өтеўлиев. – Мен Устюрттеги шопанлардан бул ўақыяны кɵп еситкенмен. Қасқырларда жүдә кɵп карамат бар.
Белгили жазыўшы, журналист Өмирбай Өтеўлиевтың дɵретиўшилигинде қасқырлар темасына байланыслы оғада кɵп шығармалар бар. Устюрттеги қасқырларға байланыслы және бир ўақыяны сайтымыз арқалы жақында жәриялаймыз.

Сүўретте – Жума Жумаев. 1990-жылдың басы. Қызылтɵбе руўхый кеселликлер емлеўханасы. Түркменстан.
Сүўретти «Родина» журналының хабаршысы Юрий Козиров түсирген.

 

Есимқан Қанаатов,

Қаллы Айымбетов атындағы «Халық даналығы» фолькклубы ағзасы, әдебияттаныўшы.

 

(Өзбек тилинен аўдарма ислеген А.Ажимуратов)
Бозатаў районы ҳәкимлигиниң Мәлимлеме хызмети

 

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 7-04-2020, 16:14 |
  • 5 649