Испания – аўыл ҳәм суў хожалығы тараўында

 

Испания – аўыл ҳәм суў хожалығы тараўында

 

Усы жылы 22-29 февраль күнлери аралығында мәмлекетимиздеги ғалаба хабар қуралларының бирқатар хызметкерлери ҳәм мәпдар мәмлекетлик уйымлардың баспасөз тараўы ўәкиллери, сондай-ақ, мәмлекеттен тыс коммерциялық емес шөлкемлердиң ағзалары суў бойынша хабардарлықты арттырыў (UzWaterAware) жойбары шеңберинде Испанияға стади-тур шөлкемлестирди. Илаж Европа Аўқамының қаржылай көмеги менен Орайлық Азия регионаллық экологиялық орайы (CAREC) тәрепинен әмелге асырылды. Усы илажда «Ел хызметинде» газетасы редакциясы атынан Есимқан Қанаатов та қатнасқан еди. Төменде хабаршының сапар тәсирлерин нәзериңизге усынамыз.

 

Дәслепки тәсирлер: Қуяшлы үлке қалайынша раўажланған?

Мадрид қаласына 22-февраль күни жеттик. Биринши барып түскенимизден-ақ бизге сезилгени, ҳаўа ырайының жыллылығы болды. Әтирап жап-жасыл. Гейпара адамлар келте шалбар ҳәм көйлекшең жүрипти. Қуяш көкте нурын төгип турыпты. Испанияға бәҳәр әллеқашан келип болған екен. Бизиң мәмлекетимизде ҳаўа температурасы күндиз 8-10 0С жыллылықты көрсетип турған бир пайытта Мадридте 20-22 0С еди.

Мадрид сырттан кирип келгенде дәслеп әпиўайы қалаға уқсағаны менен де, шәҳәр орайындағы көплеген тарийхый архитектуралық естеликлер менен көпқабатлы имаратлар көргенлерди лал қалдырады. Қала өзине жараса азада ҳәм тыныш.

Мийманханаға затларымызды қоя сала, шәҳәрди айланыўға шықтық. Қала көшелерин көзден кеширер екенбиз, көпқабатлы турақжайларға қапталласа өсип турған тереклер дыққатымды тартты.

Мадридли қурылысшылар бул тереклерге зыян жеткермей-ақ зәўлим-зәўлим жайларды, әжайып имаратларды қурған. Болады екен-ғо, деп ойладым. Ҳәттеки, өмирин өтеп болған дарақлар да елеберин кесилместен, өз қәддин сақлап турыпты. Керисинше, жергиликли турғынлар оларға безеў берип, көркем бир көриниске әкелген.

Испания – аўыл ҳәм суў хожалығы тараўында

 

Сегиз күнлик оқыў-саяхатымыз даўамында сол жағдайға гүўа болдық, яғный Испанияның биз барған басқа қалаларында да көшелерде көптүрли тереклер менен мийўели дарақларды көриў мүмкин. Солай да болса, тийкарынан ықлымға сай саяманлы дарақлар көбирек егилген екен. Бул жақта жылдың 320 күни қуяшлы болатынын есапқа алатуғын болсақ, не ушын саяманлы дарақлар көп егилетуғынлығын түсиниў қыйын емес.

Испанияда усындай саяманлы дарақлар астындағы жасы майсалар тийкарынан адамлардың демалыўы ушын хызмет етеди. Ҳәр күни мыңлап инсанларға хызмет етип атырған майсазарлар арасынан бирде-бир тасланды таба алмайсаң. Ҳәр адым жерде қоқсық таслаўшы контейнерлер орнатылған.

Испанияның қубла тәрепинде Жерорта теңизине жақын жайласқан Андалусия автономиясына кириўши провинциялар (әсиресе, Алмерия провинциясы) тәбияты Қарақалпақстанғанаятый уқсас екен. Ол жерде өзимизде өсетуғын сексеўил, жыңғыл, жүзген, қамыс ҳәм т.б. өсимликлерге оғада уқсас өсимликлерди көрип ҳайран қалдым. Алмерияның ықлымы қурғақ ҳәм әдеўир ыссы.

Усы мәмлекеттеги сапарымыз даўамында аўыл ҳәм суў хожалығы тараўы биз ойлағаннан көре, бираз раўажланып кеткенлигине әмин болдық. Андалусия бойлап шөлкемлестирилген көшпели илажларда далалар менен қалаларда тек жасыл қапламадан көзимиз үзилмеди. Бир ўақытлары шаңы аспанға көтерилип жатқан шөлистанлықлар бүгинги күнде зәйтүн тоғайларына айландырылған. Буның бәри аўыл ҳәм суў хожалығы тараўын күшли модернизация етиў арқалы әмелге асырылған. Ҳәттеки, таўлардың басына шекем инсан қоллары жетип барып, аўыл хожалығы өнимлерин (тийкарынан: зәйтүн) жетистирмекте. Таўлардың төбесиндеги ҳәм жан баўырындағы зәйтүн ағашлары тамшылатып суўғарыў арқалы өсириледи.

Испания – әне усындай тамшылатып суўғарыў технологиясын қолланып, зәйтүн экспорты бойынша дүньяда жетекшилик етпекте. Пүткил дүньяда жетистирилетуғын зәйтүнниң дерлик 45 пайызы усы мәмлекетте жетистириледи.

Испания – аўыл ҳәм суў хожалығы тараўында

 

Зәйтүнди испанлар «суйық алтын» деседи. «Олива» яки «асейтуна» деп аталыўшы усы өсимлик туризм менен бир қатарда, мәмлекеттиң тийкарғы байлығы саналады. Жер астында тәбийий байлықлар аз. Мәселен, нефтти Қубла Африка, Мексика ҳәм Саўдия Арабстанынан сатып алады. Лекин, испан жеринде нефть кәнлери жоқ емес. Мәселен, Канар, Балеар атаўларында мол нефть кәнлери табылған. Бирақ, оларды алатуғын болса, тәбиятқа үлкен зыян тийеди, яғный көплеп декоратив тереклер кесилиўи итимал. Усыны есапқа алып испанлар тәбийий қорларға ҳәзирге шекем қол тийгизбеген ҳәм буған асығып та атырған жоқ. Испанша «olea» (зәйтүн) ҳәм инглисше «oil» (нефть) сөзлери тийкары бир сөзден келип шыққан ҳәм бир мәнини, яғный «май» дегенди билдиреди. Соны да еслетпекшимиз, қарақалпақ тилиниң жергиликли сөйлесимде нефтти «жермай» ямаса «мунай» деп атаған ҳәм оны тийкарынан малларда болатуғын қотыр, қарасан кеселликлерин жазыў ушын пайдаланған.

Зәйтүн егиў арқалы испанлар әдеўир табысларға ийе болып, итибарлы жетискенликлерге ерискен. Ең дәслеп, экологиялық тазалыққа, тәбиятты сақлап қалыўға ҳәм экономикалық күшке ийе болған. Испания аўыл хожалығы өнимлери менен пүткил Европаны тәмийинлейди. Дүньядағы ең  жоқары сортлы мийўе-палыз, баў-бақша өнимлери тап усы мәмлекеттиң суўғарылатуғын жерлери менен ыссыханаларында жетистириледи.

Суўғарылатуғын жерлер көлеми бойынша Испания Европада жетекши орынды ийелейди, тийкарғы егини – бийдай. Оннан тысқары сулы, мәкке жүўери, арпа, собықлылар, картоп, қант ләблебиси, пахта, темеки, қант қамысы, баў-бақша түрлерин жетистиреди. Үлкен майданлар жүзим бағлары менен оралған, олардан Испания шарабының атақлы сортлары ислеп шығарылады.

Испания – қуяшлы мәмлекет. Жылдың 320 күнинде қуяш нурын төгип турады. Туристлер ушын усы тәрепи наятый мақул. Соның ушын да, Испания туризм тараўы бойынша дүньяда Франциядан кейин екинши орында турады. Халық саны 46,7 млн болса, 2018-жылда мәмлекетке келген туристлер саны дерлик 90 млн-ды қураған.

Лекин, қуяшлы үлке туристлер ушын мақул болғаны менен фермерлер ушын бираз қолайсызлық туўдырады. Жаз пайытларында қурғақшылық тез-тез жүз береди. Бирақ, испан фермерлери суўды ақыллылық пенен басқарыў ҳәм пайдаланыў арқалы қурғақшылықты да жеңген.

 

Елши: Бизлер ушын Испания тәжирийбесин үйрениў

наятый әҳмийетли

 

Испанияға болған сапарымыздың биринши рәсмий жумыс күни Мадрид қаласындағы Аўыл хожалығы, азық-аўқат ҳәм биосистемалар тараўындағы инженерлер жоқары техника мектебинде басланды. Илажда мәмлекетимиздиң Испаниядағы айрықша ҳәм толық ҳуқықлы елшиси Жәҳәнгир Ғаниев қатнасты ҳәм шығып сөйледи.

Испания – аўыл ҳәм суў хожалығы тараўында

 

Испания мийўе ҳәм баў-бақша өнимлерин жетистириў бойынша Европа Аўқамы еллери арасында 2-орынды ҳәм дүньяның барлық еллери арасында 6-орынды ийелейди. Испанияда суўдан пайдаланыў ҳәм жаңа интенсив аўыл хожалығын раўажландырыў бағдарларында заманагөй технологияларды енгизиў тәжирийбесин үйрениў оғада әҳмийетли. Испания менен Орта Азияның ықлым шәраяты бир-бирине уқсас. Бул сыртқы базарларға бағдарланған күшли агросанаат кластерлерин жаратыўда жоқары нәтийжелерге ерисиўге  имкан береди, - дейди елши өз сөзинде.

Илажда Испания Аўыл хожалығы, азық-аўқат ҳәм биосистемалар тараўындағы инженерлер жоқары техника мектеби директоры Луис Рекоте, Агроазық-аўқат журналистлер аўқамының президенти Лоурдес Суриага ҳәм басқалар бизиң мәмлекетимиз журналистлери ушын әҳмийетли мағлыўматлары менен бөлисти.

Испанияда да биздегидей тийкарғы дәрамат дәреги аўыл хожалығы өнимлери. Аўыл хожалығы өнимлери ушын суў керек. Испанлар суўдан ақылға уғрас пайдаланыўда ең раўажланған мәмлекетлер қатарына киреди. Испания дәрьялары тийкарынан жамғыр суўлары арқалы көбейеди. Бәҳәрде дәрьялар ағымы асады, жазда суў оғыры азайып, айырымлары қурғап та қалады. Соның ушын да, суў топлаў ушын суўсақлағышлар қурылған. Мәмлекет бойынша ири плотиналар саны 1200-ден зыят. Соннан 400-и мәмлекет тәрепинен, 800-ден артығы жеке мүликдарлар тәрепинен басқарылады.

Бизиң мәмлекетимизге уқсас тәрепи ири дәрьялар суўын қадағалаў ҳәм басқарыў ушын бассейн басқармалары жумыс алып барады. Мәмлекетте жәми суў ресурсларының 78 пайызы аўыл хожалығы, 17 пайызы халықтың зәрүрлиги ушын, 5 пайызы санаат ҳәм электр энергиясын ислеп шығарыў ушын жумсалады.

Мәмлекетте суўғарылатуғын жерлер 3,5 млн. гектарды қурайды. Барлық суў ресурслары мәмлекет ықтыярында. Суўғарыў ушын суў тутыныўшыларға бийпул жеткерип бериледи. Дәрьялар жамғыр суўлары есабынан қәлиплескенлиги себепли плотиналарсыз суўды басқарыў мүмкин емес.

Суў тамтарыслығы себепли, екилемши пайдаланылатуғын суўдың 71 пайызы суўғарыў ушын жумсалады. 

 

Испанияда журналист қәнигелер тараўлар бойынша таярланады

 

Испанияда журналист қәнигелер тараўлар бойынша, яғный: экономика журналистикасы, сиясат журналистикасы, мәденият журналистикасы, аўыл хожалығы журналистикасы ҳәм т.б. салаларда таярланады. Агроазық-аўқат журналистлер аўқамы (APAE) ўәкиллери менен ушырасыўда журналистлерди таярлаўдың әҳмийетине кеңирек тоқталды. 

«Журналист белгили бир тараў бойынша қәлиплесиўи керек. Ол барлық тараўды меңгериўи мүмкин емес. Ол өзиниң қәнигелескен тараўы бойынша халыққа мағлыўматты әпиўайы тил менен, былайша айтқанда балаға түсиндиргендей етип жеткериўи керек, - деп есаплайды Агроазық-аўқат журналистлер аўқамы (APAE) президенти Лоурдес Суриага. – Журналист ҳәм хабаршылардың көпшилиги техникалық тил, санлар менен сөйлегенди мақул көреди. Бул надурыс. Хабар қанша әпиўайы, қысқа болса жәмийетшилик оны биймәлел түсинеди. Теманы жақсы билиў, мәмлекет экономикасының раўажланыў дәрежесин терең үйрениўде журналистлик хызметтиң тийкары саналады.

Испания – аўыл ҳәм суў хожалығы тараўында

 

APAE бас хаткери ҳәм EUCAgroкурсының ко-директоры Элиса Плюмедтиң пикиринше, 15 жыл даўамында тек аўыл ҳәм суў хожалығы, шарўашылықты раўажландырыў мәселелери бойынша жазып жүрген журналистке «спорт ҳаққында жаз» деў – оғыры надурыс. Себеби оның қызығыўы ҳәм билими топырақ, суў ҳәм нәтийжели өним алыў сырларына байланыслы. Ҳәрбир мәмлекет тараўлық журналистиканың раўажланыўына итибар бериўи керек.

Испанияда аўыл хожалығы тараўындағы журналистлердиң барлығы APAEге ағза бола алады. APAEниң тийкарғы мақсети агроазық-аўқат журналистикасының раўажланыўын тәмийинлеў, өз нәўбетинде агроазық-аўқат тараўындағы жумысын раўажландырыў.

Еслетип өтемиз, Өзбекстанда журналистлер аўқамы тек биреў. Жоқары оқыў орынларында журналист қәнигелер тийкарынан телевидение, радио, интернет ҳәм баспасөз журналистикасы бойынша таярланады.

Даўамы бар

 

Есимқан ҚАНААТОВ

«Ел хызметинде» газетасынан алынды

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 2-04-2020, 12:50 |
  • 434