Қағыйда ҳәм тәртиплерди орынлаўға тек ғана әпиўайы пуқаралар миннетли ме?

«Жәмийетлик транспорттағы былғасықлар» атамасындағы мақаламда «Нөкис-Халқабад» жөнелисли такси шофёрларының жол ҳақыға 2000 сумның орнына 3000 сумнан артықша ақша алып «хызмет» көрсетип атырғанын айтып өткен едим. Буған министрликтиң берген жуўабы әпиўайы болды: «Нөкис-«Халқабад» жөнелисли таксилериниң баҳалары 2019-жылдың 15-сентябринен баслап көтерилди.  Бул жөнелис 20 км. екенлигин есапқа алсақ, 5 км.ге шекем 1000 сум, ал қалған 15 км.ди 135 сумға көбейтсек, жөнелистеги жол ҳақы ҳәзирги күнде (еслеп қалың «ҳәзирги күнде» деп атыр) 3025 сумнан асып кетпеўи керек.

 Ал, мақалада айтылған 2019-жылдың 15-сентябрине шекемги аралықта бул жөнелисте баҳалардың нызамсыз көтерилгени туўралы бир аўыз да сөз айтылмай, жабыўлы қазан жабылыўы менен қалған. Усы жерде мына ўақыя ядқа түседи: «Нөкис-Халқабад» жөнелисли таксилериниң баҳасы көтерилместен бурын, (Анығырағы, 15-августтан 15-сентябрьге шекемги аралықта) шофёрлардың жолаўшылардан жол ҳақыға 2000 сумнан алыўдың орнына 3000 сумнан пул алып атырғанын министрликтиң бөлим баслығы Әдил Пирназаров пенен бирге барып көрип, оларға шара қолланыў туўралы айтқанымда ол маған: «Бизлер шофёрларға шара қоллана алмаймыз. Шараны тек тендер баслығы қолланыўы керек. Ал, бизлер тек ғана тек тендер баслыққа шара қолланыўға ҳақылымыз» деген еди. Тилекке қарсы, Қарақалпақстан Республикасы Транспорт министри А.Бердиев Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңесине берген мәлимлемесинде усы жөнелистиң тендер баслығының бийпәрўалығы салдарынан жүзеге келген халықтың наразылығын, оның нызамсыз ҳәрекетлерин атап өтпей, оған қандай шаралар қолланылғаны ямаса қандай жуўапкершиликке тартылғанылығын, яки болмаса кеширим берилгенлиги туўралы ҳеш қандай мағлыўмат бермеген. Бул сонда министр айтқан теңгениң қайсы тәрепи болды? Алдыңғы ма, яки артқы ма? Қайсы тәрепи болса да, буны министр ядынан шығарып, туўрысы «умытып» кеткени жүдә өкинишли. Себеби халықтың наразылығына себепши болған «Нөкис-Халқабад» жөнелисли таксилериниң тендер баслығы Замира Сайымбетова нызамсыз ис-ҳәрекетлерине не ушын усы күнге шекем Транспорт министрлиги тәрепинен тийисли жуўапкершилик шаралары қолланылмайды? Сонда кимниң еркеси болғаны? Өйткени, халық сонша шырлап, аўзын көпиртип наразылық билдирсе де, ол қалайынша суўдан ығал тиймей шығады? Яки болмаса ол қол қатылмас ҳуқықына ийе болған халық депутаты ма, яки сырт ел ўәкилханасы хызметкери ме?

 Сондай-ақ, Қарақалпақстан Республикасы Транспорт министри А.Бердиевтиң мәлимлемесиндеги төмендеги жуўапларға ҳайран қалмай илаж жоқ. Онда «Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинетиниң 1992-жыл 4-май күнги «Авиация ҳәм автомобильде тасыў тарифлери ҳаққында»ғы 221-санлы қарары менен қала әтирапы ҳәм қалалар аралық маршрутларда жолаўшылар тасыў ушын тарифлердиң шегаралық муғдарлары бийкар етилип, шәртнамалық (еркин) баҳаларға өткерилген», деп «…қала әтирапы ҳәм қалалар аралық микроавтобус жөнелислериниң бир жолаўшы км. тарифи ең төменги шегаралық дәрежеси 85 сум, ең жоқары шегаралық дәрежеси 135 сум» екенлигин айрықша атап өткен. Қызық, солай екен, онда не ушын тарифлерди көтериўде ең жоқары шегаралық дәрежеси таңлап алынған? Не ушын ең төменги шегаралық дәрежеси таңланбайды? Туўры, усындай қарар бар. Ал, Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинетиниң 1994-жыл 8-сентябрь күнги «Қалада ҳәм қала әтирапына қатнайтуғын жолаўшы тасыў транспорты хызметлериниң тарифлери ҳаққында»ғы  №455-санлы қарарының 1-пунктинде болса былай делинген: «Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңесине, ўәлаят ҳәкимликлерине 1994-жыл 1-октябрьден баслап қала жолаўшы тасыў транспорты хызметлери шекленген тарифлерин жолаўшылар тасыўдың ҳәрекеттеги қәрежетлерин қаплаўды тәмийинлеўди ҳәм халықтың мәплерин басшылыққа алыўды есапқа алған ҳалда белгилеў ҳуқықы берилсин». Егер бул қарар нызамлы күшке ийе нормативлик ҳуқықый ҳүжжет болатуғын болса, не ушын жол ҳақы тарифлерин белгилеўде халықтың мәплери айырым адамлардың мәплери алдында бүгилип, майысып қалыўы керек? Не ушын еркин тариф дегенде ең жоқары шегаралық дәреже алынып, хызмет көрсетиўдиң кәрежетлерин есапқа алып тарифлерди белгилеў, халықтың мәплерин есапқа алыў биреўлердиң пайдасы ушын ядтан шығарылады?

 

Темаға байланыслы: Жәмийетлик транспорттағы былғасықлар (1-бөлим)

 

Машқалалар қашан шешим табады?

Мақаламның жәрияланғанына да саррас 2 айға шамалас ўақыт болды. Бирақ, бүгинги күнге шекем онда айтылған ҳәм сынға алынған машқалалар жаўыннан кейинги өсип шыққан замаррықлардай болып көбейсе көбейип баратыр да, бирақ шешими «Билим-ринг» көрсетиўиндеги қыйын саўалдай болып шешилмей атыр. Сонлықтан және бир мәрте олардың айырымларына, ең баслы-баслыларына ғана тоқтап өтиўди мақул көрдим:

Хызмет көрсетиў мәденияты. Жоқарыда оларға өзлери умытып баратырған халыққа хызмет көрсетиўшилер екенлигин еслетип өттик. Автобус ҳәм жөнелисли таксилердиң орынлықтан зыят адам алып жүргени де қайта-қайта сөз болды. Буны не ушын тағы қайталап отырмыз, себеби булардың барлығы да хызмет көрсетиў мәдениятына киреди. Сол ушын да биринши гезекте халыққа транспорт тараўы бойынша хызмет көрсетип атырғанлар хызмет көрсетиў мәдениятын жақсылап үйренип алыўы лазым. Себеби, олар хызмет көрсетиў мәдениятын жақсыламайды екен, бул тараўда халықтың наразылығы күшейип, машқалалар тағы да арта береди.

Cондай-ақ, мен тийисли уйымлар дыққатына төмендеги усынысларымды да билдирип өтпекшимен:

Мәмлекетлик салық инспекциясы дыққатына:

Нешше жыллардан берли автобуслардағы кондукторлар айлық табысларын жолаўшылардың жол ҳақысы есабынан алып киятырғаны сыр емес, әлбетте. Олардың табысларынан мәмлекетлик бюджетке 1 сум да салық өндирилмей атыр. Олар хызмет көрсетиў тараўында ислесе де, былайынша есапта жоқ адамлар. Буларды тәртипке салып, оларға кондукторлық штат ашып, усындай салық төлеминен қашып, ақшаны конверт усылында алып киятырған кондукторларды нызамлы жолға салыўдың ўақты келмеди ме екен?

Қарақалпақстан Республикасы Жол Ҳәрекети қәўипсизлиги басқармасы дыққатына:

Транспорт тараўындағы жүз берип атырған авариялар, нызам бузыўшылықларды тексериў менен шекленип қалмастан, автобус ҳәм жөнелисли таксилердиң ҳәрекетлерине дыққат аўдарыўын да соранған болар едик.

Бириншиден, автобуслардың қәлеген жерлерде тоқтап адам алыўына, жолда ҳәрекетленип киятырған басқа транспортларға кесент бериўине тыйым салыўдың ўақты келди. Екиншиден, «Дамас» ҳәм «Газел»лердиң орынлықтан зыят жолаўшы алып жүргени негедур Жол ҳәрекети қәўипсизлиги басқармасы хызметкерлериниң қадағалаўынан тыста қалып атыр. Қолдан жасалған орынлықлар мәселеси де бүгинги күнге шекем өз шешимин күтпекте.

Жоқарыдағы мәселелер қатаң итибарға алынып, сапластырылмайды екен, алдағы ўақытларда салонына 20-25 жолаўшы мингизген «Газел» автомашиналарының автоаварияға ушырамаўына ким кепиллик береди? Бул әпиўайы болып көринген бийпәрўалықтың ақыбети ертең қанша адамның өмирине заўал болары сөзсиз. Ал, сонда буған ким жуўап береди? Шофёр ма, ямаса артықша адам алғанға көз жумған ЖҲҚ басқармасы хызметкери ме?...

Қарақалпақстан Республикасы Прокуратурасы дыққатына:

Бүгинги күни Қарақалпақстан Республикасы Транспорт министрлигиниң қәте-кемшиликлери әпиўайы сынға алыў менен шешилмейтуғын қусайды. Кешки ҳәм азанғы  ўақытларда жөнелисли таксилердиң жол ҳақыны көтерип, өзлеринше баҳа қойып айдаўына оларға ким ҳуқық берип атыр? Сондай-ақ, нешше жыллап, ҳәтте баспасөзде «Бизде кондукторлық штат жоқ. Автобуслар өзлериниң ағайинлерин кондукторлыққа алып қойыпты. Олар бизиң есабымызда жоқ» дегенлерине, бул ҳуқықбузарлықлардың жүзеге келиўине прокуратура органлары да қатаң итибар қаратып, жеке қадағалаўына алып, қатаң шаралар қолланыўы керек қусайды. Өйткени, усындай баҳаларды көтерип айдаў, артықша адам алыў, кондукторлардың мәмлекетке салық төлемеўи ҳәм тағы басқа да ҳуқықбузарлықлар айланып келгенде мәмлекет бюджетине түсетуғын түсимлердиң кемиўине алып келетуғыны ҳеш кимге сыр емес.

Нөкис қаласы ҳәкиминиң дыққатына:

 Қала ҳәкиминиң қарарлары менен еки автовокзал қаладан сыртқа көширилди. Бул енди дәўир талабы шығар. Автовокзал сыртта болғаны жақсы. Деген менен, бул бурын жоқ машқаланы келтирип шығарғаны менен қала ҳәкиминиң де, басқа тийисли органлардың да пәрўайы пәлек. Айтайын дегеним, бул жағдай  4, 8, 95 ҳәм тағы басқа да бир неше жөнелистеги таксилердиң нәтийжели жумыс ислеўине қыйыншылық туўдырды. Себеби, олардың айланысы узайып, жолға сарыпланатуғын қәрежети де артты. Мысалы, 4 ҳәм 8 маршруттағы «Дамас»лар Арқа автовокзалға шекем барыўы керек. Бирақ, бүгин усылай болып атыр ма? Яқ, керисинше. Көпшилиги тендерде белгиленген маршрут жөнелиси менен жүриў орнына, таза автовокзалға баратуғын адам болмаса ески автовокзалдан артына айланып кетеди.  Буның ушын шофёрлар жөнелисли таксилердиң трафаретлерин жасырып,  оның орнына «Ресбольница», «Базар стоянка» ҳәм тағы басқа да жазыўларды қыстырып айдап, өзинше қағыйда орнатады. Ал, егер таза арқа автовозалдан тендерде белгиленген мәнзилине шекем жүретуғын болса «жол ҳақы» баҳалары көз көреки 1500 сумға көтериледи. Ал, базарға шекем баратуғын болсаң, 1000 сум төлейсең деп өзлеринше қарар шығарады. Буған я қала ҳәкимлиги болып, я қалалық кеңестиң депутаты пикир билдирип, тәртипке салыўды хеш ойламайды. Ямаса бул жерде биреўлердиң мәплери бар ма екен?

 Анығын айтқанда, қала сыртындағы автовокзаллардың барлығы да Нөкис қаласы ҳәкимлигине тийисли. Олай болса, не ушын қала ҳәкимлиги олардан тек ғана төлем жыйнаў менен шекленеди екен?- деген саўал туўылады.

Автовокзалларды көшириў дәўир талабы-ақ болсын. Сонда қала ҳәкимлигиниң ўазыйпасы тек ғана оны көшириўден ибарат па? Ал, буннан халық жәбир көрип атырғанына ким жуўап береди, ким басын аўыртады?

Улыўмаластырып айтқанда, Нөкис қаласы ҳәкимлиги «Автовокзалларды сыртқа көширип бердик. Енди машқала жоқ» деп қол қаўсырып отырмастан, тәртип, нызам талаплары дегенди де ойлайтуғын ўақты келген шығар.

Денсаўлықты сақлаў министрлигиниң дыққатына:

Бүгинги күнде жолаўшы тасыў менен шуғылланатуғын автобус ҳәм жөнелисли таксилердиң шофёрлары медициналық көриктен өткериледи. Дурыс, усылай болыўы керек. Бирақ, олар есапта жоқ кондукторларға қашан итибар қаратады екен? Олардың ҳәммеси де саппа-саў, аўырыўы жоқ екенлигине ким кепиллик береди? Кондукторлар ҳәр күни көпшиликтиң арасында жүрип ақша жыйнайды. Муғаллим ҳәм бақшадағы хызметкерлердиң барлығынан медициналық көриктен өткенлик ҳаққында мағлыўматнама талап етиледи. Олсыз жумыс ислеўге руқсат етилмейди. Ал, енди жәмийетлик транспортта хызмет көрсететуғын кондукторлардан болса неге усы нәрсе талап етилмей жүр? Ямаса кишкенелер денсаўлығы керек-тә, үлкенлер денсаўлығы ҳеш кимге қызық емес пе?

Сондай-ақ, ҳәзир автобуслардың ишиндеги патаслықларға, соның менен бирге базар стоянкадағы патаслықларға да итибар беретуғын бир адам жоқ. Медицина хызметкерлери тек эпидемия тарқағанда ғана бой көрсетеди. Неге усылай? Неге буның алды алынбайды? Тазалыққа ўақтында итибар қаратылса, ҳәр қандай жуқпалы кеселликтиң алдын алған болмаймыз ба?

 

Темаға байланыслы: Жәмийетлик транспорттағы былғасықлар (2-бөлим) Министрлик не дейди?

 

Жуўмақ орнына

Узын гәптиң қысқасы, биз тилге алғанлардан басқа да машқалалар жәмийетлик транспорт тараўында күн санап артып баратыр. Буған бир ғана мысал, базардағы стоянканың бүгинги күнде дәўир талабына жуўап бермей қалғаны ҳәммеге белгили. Стоянкадағы машиналардың киретуғын де, шығатуғын да жолы биреў. Нәтийжеде кешки пайытларда шығып ҳәм кирип атырған машиналар тар жолда тоқтап, жолаўшылардың ўақтын алып, нервин қоздырып атырғаны да ҳүкиметимиз тәрепинен дыққаттан тыста қалып киятыр. Сондай-ақ, стоянка стоянка болғалы берли, жаўын ҳәм қар жаўса «Суўдағы Венеция»ға айланып кететуғынын да жасырыўға болмайды. Буннан және халық жәбир шекпекте. Олар стоянка ишиндеги суўды кешип, ызғар жерде машина күтиўге мәжбүр. Ал, буған ким жуўап береди? Буған басын аўыртып, тәртипке салатуғын орган бизде бар ма өзи? Буннан тысқары, стоянкаға кирген машиналардан ҳәр күни сонша ақша жыйналса да  оған дурыслы ремонт исленгенин көрмедик. Ҳәмме жери шуқыр, усы шуқырлар болса қыста суў менен толады. Ал, гүзли-бәҳәр жаўын-шашында адамлардың аяқ кийими менен келген батпақ ылай болып ийленип, жазда шаң-тозаңнан ҳаўаның патасланып атырғанына ким басын аўыртады? Мениңше, стоянкаға ҳәр кирип-шыққан машинадан алынатуғын төлемнен ҳәр жылы бир мәрте ремонт ислеўге емин-еркин жетеди.

Бурынғы мақаламда да айттым, және қайталайман: бүгинги күнде республика аймағында қала әтирапы ҳәм қалалар аралық автотранспорт жөнелислеринде жолаўшыларды тасыўды шөлкемлестириў системасына ҳүкиметимиз тәрепинен үлкен реформа зәрүрлиги күн сайын артып бармақта.  Анығырағы оларды үлкен «операция» ислеў кереклиги аттың қасқасындай болып бажырайып тур. Себеби, оларды дәри менен, шаншыў менен емлеп болмайды. Аўырыўы өтлесип, сүйекке тақалған. Хирургиялық операция менен бул жараны кесип алып таслап, соңынан химия терапия менен емленбесе, бул кеселликтиң басқа  ҳеш қандай даўасы жоқ.

Келешекте жоқарыда сөз еткен бәрше тараў ўәкиллери транспорт тараўындағы бул машқалаларды сапластырыў жолында бир жағадан бас шығарып, жең түринип  нәтийжели жумыс алып бармаса, тараўда машқалаға машқала жамалып, күннен күнге артып бара береди, ал жәбирди тек халық көре береди.

 

Сағынбай ОРАЗЫМБЕТОВ,

журналист.

 «Еркин Қарақалпақстан»

газетасының өз хабаршысы.

 

Мақала makan.uz көз-қарасын ҳәм пикирин билдирмейди.

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 6-12-2019, 13:35 |
  • 1 419