Европа ма, Евроазия ма? Өзбекстанның Евроазия экономикалық аўқамына ағза болыўының унамлы/унамсыз тәреплери

 

Европа ма, Евроазия ма? Өзбекстанның Евроазия экономикалық аўқамына ағза болыўының унамлы/унамсыз тәреплери

 

Өзбекстанға рәсмий сапар менен келген Россия Федерациясы кеңеси баслығы Валентина Матвиенко Президент Шавкат Мирзиёев Өзбекстанды Евроазия экономикалық аўқамына киритиў мәселесин көрип шығып атырғанын мәлим етти.

Бул баянат көп додалаўға себеп болмақта.

Европа экономикалық аўқамы өзи қандай шөлкем, Өзбекстан оған қосылса қандай унамлы ҳәм унамсыз ақыбетлер келип шығады – усы сораўларға “Daryo” колумнисти Жаҳонгир Эргашев жуўап береди.

Евроазия экономикалық аўқамы ҳаққындағы келисим 2014-жылы Қазақстан Президенти Назарбаевтың усыны тийкарында шөлкемлестирилген еди. 2015-жыл январьдан бул шөлкем өз искерлигин баслаған. Бул аўқам товар, капитал, жумысшы күшиниң ағза мәмлекетлер арасында еркин ҳәрекетлениўи ҳәм экономикалық мәселелерин өз-ара масластырып шешиўди өз алдына мақсет етип қойған.

Евроазия экономикалық аўқамына бүгинги күни Россия, Армения, Қазақстан, Беларусь ҳәм Қырғызстан ағза. Молдова бул шөлкемде гүзетиўши статусына ийе.

Усы күнлери Армения пайтахты Ереванда болып өткен саммитте ағза мәмлекетлерден тысқары Сингапур ҳәм Иран да қатнасты. Бул мәмлекетлер менен еркин экономикалық зоналар шөлкемлестириў бағдарында келисимлер имзаланды.

Жақында Өзбекстанға келген Россия Федерациясы кеңеси баслығы Валентина Матвиенко Өзбекстан да аўқамға кириўге таярланып атырғаны ҳаққында мағлыўмат берген. Ҳәр еки тәреп комиссия дүзилгени, ағза болыў мәселелерин үйренип атырғаны интернет басылымларда хабарланды. Россия тәрепинен комиссияға финанс министри Антон Силуанов басшылық етпекте.

Евроазия экономикалық аўқамы ҳаққында айырым мағлыўматлар:

- майданы: 20 260 435 квадрат километр;

- халқы: 184 000 880 миллион;

- улыўма ишки өним: 1 880 миллиард АҚШ доллары (Халық аралық валюта фонды мағлыўматлары тийкарында).

Октябрьдиң дәслепки күнлеринде Ереванда болып өткен Евроазия экономикалық аўқамы саммитинде шөлкем ерисип атырған жетискенликлердиң кеңейип атырғаны ҳәм келешеги ҳаққында үмитлендириўши пикирлер билдирилди. Қытай ҳәм Индия менен шөлкем нәтийжели шерикшиликте екени атап өтилди.

 

Соған қарамай, бул сыяқлы пикирлер шөлкемниң келешеги жарқын екенин билдирмейди. Бул бағдарда аналитиклердиң пикирлери ҳәр қыйлы.

 

Бириншиден, Евроазия экономикалық аўқамы Батыс санкциялары шәраятында, ең алды менен, Россия ушын мәпли. Шөлкем Россияға санкциялар себепли жәбир көрип атырған экономикасына шөлкем ағзаларының базарларына кириў ҳәм оны кеңейтиў имканын береди.

Екиншиден, аўқамның айырым мәмлекетлери бурынғы аўқам мәмлекетлери екенин есапқа алсақ, Россия, гүмәнсиз, жетекши мәмлекет сыпатында ағза мәмлекетлерде өз тәсир ҳәм абырайын жәнеде күшейтип алыў ушын ҳәрекет етеди.

Бирақ, аўқам ағзалары ортасында өз-ара келиспеўшиликлер де бар екенин есапқа алыў керек. Мысалыға, Қырғызстан ҳәм Тәжикстан ортасындағы шегералық келиспеўшиликлер.

Сондай-ақ, Қырғызстан кейинги жылларда Евроазия экономикалық аўқамы стандартларына анағурлым масласып киятырғаны, қырғыз мигрантларының Россияда қуўдаланыўы анағурлым кемейген болса да, қырғыз товарларын Қазақстан ҳәм Россия шегараларынан алып өтиў қыйынлығынша қалмақта.

Қазақстан ҳәм Россия бир неше мәрте Қырғызстаннан алып барылып атырған мийўе ҳәм палыз егинлери, гөш ҳәм сүт өнимлери алып кирилиўин қадаған етип қойды ҳәм қырғыз экономикасына анағурлым зыян жеткерди.

 

Өзбекстанның шөлкемдеги келешеги қандай?

 

Өзбекстан шөлкемге ағза болса, Қырғызстан менен болған ўақыялар тәкирарланбаўына кепиллик бар ма? Итимал. Ең алды менен, 33 миллионнан артық халыққа ийе Өзбекстанның 18-40 жас әтирапындағы халқының үлкен бөлеги Россияда мийнет мигрантлары. Итимал, Өзбекстанның шөлкемге ағза болып кириўи мийнет мигрантларының аўҳалын жеңиллестирер.

Екиншиден, Өзбекстан өз өнимлерин ағза мәмлекетлер арқалы бажсыз ҳәм кем қәрежет пенен теңиз арқалы Европа, Жақын Шығыс, Азия мәмлекетлерине жеткериў имканына ийе болады. Ҳәр нәрсениң өз төлеми болады. Бул төлем сиясий тараўда Өзбекстанға унамсыз тәсир етпейди деген пикирден жырақпан. Бул тәсир нелерде көриниўи мүмкин. Бириншиден, Россияның Өзбекстанға экономикалық себеплер жәрдеминде басым өткериў имканы кеңейеди. АЭС қурылысы бул имканиятты жәнеде күшейтип жибериўи де мүмкин.

Екиншиден, көплеген киши ҳәм орта өзбек кәрханалары банкрот болады ҳәм сынады. Мәмлекетке ғәрезли “O‘zavtosanoat”, Akfa сыяқлы ири монополист шөлкемлердиң келешеги унамлы шешилсе де, Өзбекстан экономикасының импортқа қарамлылығы жәнеде артыўын гүзетиў мүмкин болады.

Үшиншиден, АҚШ ҳәм Европа Аўқамының Россияға қолланған экономикалық жаза шаралары  Өзбекстан экономикасына да тәсир етеди. АҚШ ҳәм Европа менен «өзбек бәҳәри» нәтийжесинде жанлана баслаған байланыслар жәнеде басы берк көшеге кирип қалыўы мүмкин.

Ҳәттеки санкциялардың бир ушы өзбек экономикасына тәсир етип, онысыз да әззи болған өзбек экономикасын қурамалы аўҳалға салып қояды. АҚШ ҳәм Европа Аўқамы Өзбекстанға финанслық жәрдем берип турған бир шәраятта аўқамға кириў Батыс мәмлекетлериниң көмегинен бийнесип қалыў дегени.

Төртиншиден, Евроазия экономикалық аўқамы Қытайдың «Бир мәкан, бир жол» жойбарын қоллап келмекте. Бул болса Өзбекстанда Қытай тәсириниң күшейиўине алып келеди. Орайлық азиялылардың айырымлары Қытай экспансиясына  (тәсири) қарсы екенин есапқа алсақ, бул социаллық турақлылыққа да қәўип туўдырады.

Евроазия экономикалық аўқамына ағзалық мәселеси Президент Мирзиёевтиң 2020-жыл февраль айында Москваға ететуғын сапары даўамында тийкарғы темалардың бири болады. Сапар даўамында рәсмий Кремль Өзбекстанға басым өткериўге урыныўы итималдан жырақ емес. Солай екен, Россия менен болатуғын ҳәр қандай қатнасықларда дана халқымызда тез-тез айтылатуғын «жети өлшеп, бир кес» нақылына әмел еткен ҳалда сиясат жүргизиў мәплирек.

 

Автор пикири редакция көз қарасынан парқланыўы мүмкин.

 

Аўдарма: makan.uz

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 4-10-2019, 16:52 |
  • 918