Қытайдың қарыз сиясаты бойынша қорқыўлар

Қытайдың қарыз сиясаты бойынша қорқыўлар

Соңғы жыллары раўажланып атырған мәмлекетлердиң тийкарғы кредиторы сыпатында Қытайдың роли жүдә артты. Соңғы гигант жойбарлардан бири – «Бир мәкан, бир жол». Бундай үлкен көлемдеги қарызлар көплеген раўажланып атырған мәмлекетлерди қарыз батпағына батырмақта ҳәм экономистлерде Қытайдың қарыз бериў әмелияты ҳаққында ойландырарлық сораўларды туўдырып атыр.

Раўажланып атырған мәмлекетлер бойынша экономист Атиф Мианның пикиринше

(https://twitter.com/AtifRMian/status/1256469396140306434), Қытайдың раўажланып атырған мәмлекетлерге ажыратылыўшы кредитлери механизми надурыс дүзилген ҳәм кредит алыўшы мәмлекетлердиң мәплерине хызмет етпейди.

«Бир мәкан, бир жол» жойбарын алсақ, ол Қытайдың «сақыйлығы» емес, ал, өзиниң ишки дисбалансларын шешиўге қаратылған. Бул дисбаланс қай жерден пайда болған? Буған жуўапты ҳәр қандай мәмлекеттиң төлеў балансы көрсетеди.

Соңғы жылларда Қытайдың ағымдағы есаплар бойынша позициясы тек ғана профициттен (керегинен көп) ибарат, яғный экспорт көлеми импорттан жоқары. Сол себепли, жыллар даўамында мәмлекетте үлкен муғдарда қор топланған.

Дәраматыңыз шығымыңыздан жоқары болса, әлбетте, қорыңыз көбейеди. Мәмлекетлерде де солай. Бул қорлар болса қайжерге болса да жумсалыўы керек – я ишки инвестицияларға, яки басқа мәмлекетлер инвестицияларын қаржыландырыўға бағдарланады. Ҳәзирги ўақытта, Қытай экономикасы ишки инвестицияға тойынғаны ҳәм АҚШ да бул «артықша» инвестицияларды қабыллаўды пәсейткени себепли тийкарғы итибар әззирек мәмлекетлерге қаратылды ҳәм «Бир мәкан, бир жол» да усы дисбалансты шешиўге қаратылған.

«Күшсиз мәмлекетлер лидерлери ушын да бул бап – бул имканиятты өзлериниң қандай күшке ийе екенлигин көрсетиўши жойбарлар сыпатында көрсетиўи мүмкин. Сондай-ақ, бундай жойбарлар көбинесе кәмине келтирип те ислеп шығылмайды. Мысалыға, Қытайдың мәмлекетлик корпорациялары бир ўақыттың өзинде ҳәм қаржыландырыўшы, ҳәм подрядчик сыпатында жойбарда қатнасады. Бул болса жойбар қәрежетлерин жоқары көрсетиў арқалы Қытай ушын инвестициядан келиўши пайда қайтымын максималластырыўға имкан береди.

Соның менен бирге, инвестициялар тийкарынан ишки тутыныў ушын жумсалыўшы ямаса өнимин экспорт етиў мүмкин болмаған тараўларға киргизиледи. Экспортты көбейтпегенлиги ушын қарызды қайтарыў да қыйынласады. Оның үстине, қарыз – АҚШ долларында. Кризис ўақтында доллар табыў машқалаға айланады.

Және бир машқала. Қарыз алыўшы мәмлекет жойбар бойынша “due diligence” (мәниси болыўы мүмкин қәтерлер орысша «риск» баҳаланады. Мысалы, финанслық) әмелге асырылмайды. Атап айтқанда, қарыздар мәмлекет ушын сыртқы шоклар қандай финанслық машқалалар пайда етиўи анализленбейди. Жоқарыдағы машқалаларды кимдур айтса, оларға «ўатанды жақсы көрмеў» жарлығы жабыстырылады.

Соның ушын, бундай қарызлар үлкен машқалаларды келтирип шығарып атырғаны ҳайран қаларлық емес. Себеби қарыз бериў механизминиң өзи «коллапс» (мәниси системалық кризис нәтийжесинде қандай да бир структураның жоқ болыў процесси) болатуғын етип жаратылған. Егер Covid-19 болмаса, басқа машқала шығыўы турған гәп еди».

Миан пикиринше, ҳәм Қытай, ҳәм қарыз алыўшы мәмлекетлер ушын “win-win” (утыс-утыс) жолы бар:

Капиталдың өзин экспорт қылыў орнына Қытай раўажланып атырған мәмлекетлер менен өзиниң технологияларын бөлисиўи ҳәм раўажланып атырған мәмлекетлер миллий институтларын күшейтиўи мүмкин еди.

Ямаса, Қытай басқа мәмлекетлерге өзиниң «өсиў» моделин қоллаўда жәрдем бериўи мүмкин. Раўажланып атырған мәмлекетлер ушын сабақ жүдә әпиўайы: экономикалық өсиўди импорт етип болмайды ямаса жарлылықтан шығыўды қарыз алыў менен шешип болмайды. Оның орнына адамларға ҳәм институтларға инвестиция киритиў ҳәм мәмлекеттиң потенциалын көтериў керек.

Мағлыўмат орнында айтыў керек, мәмлекетлер кесиминде Өзбекстанға ең көп қарызды да Қытай берген ҳәм жәми мәмлекет сыртқы қарзының 20%ден артығын қурайды.

Дерек: @macrobs

 

Аўдарма: makan.uz

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 2-05-2020, 19:21 |
  • 867