Қарақалпақстанда 1965-жылғы эпидемия қалай сапластырылғаны ҳаққында

Қарақалпақстанда 1965-жылы тарқалған холера эпидемиясы пүткил Бурынғы Аўқам халқын ләрзеге келтирди. Сол жылы июнь-июль айларында диарея менен аўырған наўқасларды қабыллаған жергиликли медицина хызметкерлери август айының басларына шекем бул кеселликтиң холера екенлигин билмеген. Хош, бул эпидемия қалай пайда болған еди ҳәм карантин қанша ўақыт даўам еткен еди?

- Карантин сөзи тийкарынан италян тилинен алынған болып, «қырқ күн» деген мәнисти аңлатады. Карантинниң өзи де Италияда биринши мәрте XIV әсирде қолланылған. Сол ўақытта чума кеселлиги тарқалған елден келген кеме 40 күнге шекем қурғақлыққа жақынластырылмай теңизде услап турылған. Қарақалпақстанда 1965-жылғы холера эпидемиясы пайытында карантин дәўири 10-августтан 17-октябрьге шекем, яғный еки айдан көбирек ўақыт даўам етти, - дейди Өзбекстан Шыпакерлер бирлеспеси Қарақалпақстан бөлими баслығы Әбдикерим Мәмбеткәримов, - Биз ол пайытта Ташкент педиатрия медицина институтында 5-курста оқыйтуғын едик. 6-август күни биз Шыршықта әскерий дала әмелиятында шынығыўда қатнасып атырған едик. Бир гезде әскерий машиналар келип, ишинен офицерлер түсип бизге арнаўлы тапсырма бойынша келгенин айтып, артықша жүклер алмай, тек керекли нәрселеримиз бенен дәрҳал машиналарға шығыўымызды буйырды. Соң студентлер (250дей ер балалар)ди әскерий самолётларға әкелип миндирди. Қай жерге баратырғанымызды билмес едик. Сорасақ ҳеш қайсысы айтпайды. «Барғаннан кейин билип аласыз», деди. Бир ўақытта Нөкиске жақынлағанымызда ғана қаяққа киятырғанымызды аңладық. Лекин, не ушын екенлигин еле билмеймиз.

Нөкисте де барлық ҳәрекетлер әскерий тәртипте алып барылды. Бизлер арнаўлы орынларға жайластырылдық. Соң барып билсек, Қарақалпақстанда холера кеселлиги тарқалған екен. Ертесине студентлерди районларға эпидемиолог шыпакер сыпатында бөлип жиберди. Мен Кегейли районының Энгельс совхозына бекитилдим. Бул совхозда мыңнан артық шаңарақ бар болып, онда төрт ярым мыңдай адам жасайтуғын еди, сонша адамға 35 койкалы бир емлеўхана ҳәм онда бир шыпакер ҳәм еки мийирбийке жумыс ислейтуғын еди.

Карантин қатал тәртипте алып барылды. Районлар, аўыллар арасында қатнаўлар тоқтатылды. Барлық жолларды әскерлер қадағалаўға алды.

Ол жылларда аўылларда адамлардың санитария-гигиена нормаларына бойсыныў дәрежеси оғыры төмен еди. Көпшилик үйлерде әпиўайы ҳәжетхана жоқ еди. Дәслеп бизлердиң тийкарғы жумысымыз ҳәр бир хожалықта ҳәжетхана болыўын тәмийинлеў болды ҳәм бул бойынша ҳәр күни орайлық штабқа есап берип бардық. Барлық үйлерге дезинфекциялаў қураллары бийпул тарқатылды. Аўылларда сол дәўирлери қара шыбын дым көп болатуғын еди. Сол жылы санитария-гигиена ҳәм эпидемияға қарсы қолланған илажларымыз нәтийжесинде эпидемияны тарқатыўшы қара шыбынлар да жоқ болды.

Ол ўақытларда басым көпшилик үйлерде асханасы менен жатақ жайы араласып жататуғын еди. Биз үйме-үй кирип, дезинфекциялаў тәртиплерин үйретип, асхана ҳәм ыдыс-табақларды таза услаўды, қолларды тез-тезден сабынлап жуўып турыўды (тийкарынан аўқатланыўдан алдын), ҳәжетханаларға хлорлы ҳәк сеўип турыўды үгит-нәсият етип бардық. Бир сөз бенен айтқанда 1965-жылғы эпидемияға қарсы илажлар халықты мәдениятқа, тазалыққа, санитария-гигиеналық қағыйдаларға бойсыныўды үйретти, деў мүмкин.

Эпидемия ўақтында Бурынғы Аўқам денсаўлықты сақлаў министриниң орынбасары Аветик Бурназян Нөкисте болды ҳәм пүткил Аўқамнан тәжирийбели медицина қәнигелерин Қарақалпақстанға шақырды. Ол Нөкисте партия жыйналысын өткерип, сол ўақыттағы Қарақалпақстанның денсаўлықты сақлаў министри Рейпназар Бабаназаровты эпидемияның тарқалыўында айыплап, оның жумыстан алыныўын ҳәм партиядан шығарылыўын, сондай-ақ жынайый жуўапкершиликке тартылыўын усыныс еткен. Лекин, сол ўақтағы Қарақалпақстан обкомының биринши хаткери Қаллыбек Камалов оған жол қоймаған. Заманласларының еслеўинше, сол жыйналыс Р.Бабаназаровты руўхый жақтан әбден езген, оның қара шашлары бир түнде ағарып кеткен. Лекин, холера эпидемиясының қысқа мүддетлерде сапластырылыўында оның мийнети жоқары болғанлығы айтылады.

Нураный ақсақал Қаллыбек Камаловтың «Ел хызметинде» китабында да бул жағдай ҳаққында толығырақ жазылған.

Р. Бабаназаров 1967-жылы усы холера бойынша диссертация жақлады. Төменде оның илимий жумысында келтирилген айырым дереклерди келтиремиз.

«1965-жыл июль айында Қарақалпақстанның бир қатар районларында өткир диарея кеселлиги менен наўқасланғанлар анықланды. 12-июль күни «Совет Қарақалпақстаны» совхозында жасаўшы 35 жастағы К.М. көп қусыў ҳәм есин жоғалтқан ҳалда Нөкис қаласы емлеўханасына жатқарылды. Бир күн алдын ол аэропорт қасындағы көлде шомылып, аэропорттың ресторанында аўқатланған екен. 15 ҳәм 17-июль күнлери және еки қоңсы ҳаял өткир диареядан қайтыс болды. Олардан бириниң туўысқаны Нөкис аэропортында ислейди екен ҳәм 15-июль күни оған «созылмалы гастриттиң күшейиўи» диагнозы қойылған. Бир ҳәпте өткен соң усы көшеден және бир ҳаял өткир асқазан-ишек кеселлигинен көз жумды. Кейин оның алдына келген адам да наўқасланып қалады да өз нәўбетинде баласына, ағасына, ҳаялына да кеселди жуқтырады. Үш күннен кейин үшеўи де қайтыс болады.

Қарақалпақстанда 1965-жылғы эпидемия қалай сапластырылғаны ҳаққында

 

Кегейли районының Жданов совхозында жасайтуғын 70 жастағы апа аэропортта ислейтуғын туўысқанының үйинде бираз ўақыт болып үйине қайтқан соң, 30-июльде ол да өткир асқазан-ишек кеселлигинен дүньядан өтеди. Оның намазына қатнасқан еки ҳаял да 4 күн өтип тап сол кеселлик пенен о дүньялық болады.»

Ўақыя усылайынша қорқынышлы түс алып бара береди.

Солай етип, эпидемияның тарқалыўы Нөкис аэропорты әтирапынан басланған деп болжанған, ал бул ўақытқа келип аўыр жуқпалы кеселлик аймақтың бираз жерлерине тарқап үлгерген еди.

Август айының басларында өлим менен жуўмақланып атырған өткир диареяның көбейиўи Қарақалпақстан денсаўлықты сақлаў уйымларын қәўетерге салады. Ғалабалық наўқаслар пахтаға себилген пестицидлерден зәҳәрлениў сыпатында қабыл етилди. 6-август күни инфекцияшылар ҳәм эпидемиологлар топары Нөкиске келеди. Кегейли, Шымбай районлары ҳәм Нөкис қаласы емлеўханаларындағы наўқасларды көрип, мәсләҳәтшилер оларға «грипп» (!) ҳәм «пестицидтен зәҳәрлениў» деп шамалап диагноз қояды. Бактериологиялық тексериў өткерилмейди.

Сол ўақытта холера лабораториясы тәрепинен алынған материалды үйренген Орта Азия Холераға қарсы гүресиў институтының Эпидемиология бөлиминиң хызметкери В.Л.Семиотрочев бунда холераның қоздырыўшысы бар екенлигин мәлимлейди.

Лекин, сол ўақытта жуўапкер басшылар бул кеселликтиң холера екенлигин бийкарлаўға тырысады. «Совет Қарақалпақстаны Ҳиндстан емес ҳәм бизде холера жоқ. Совет ҳақыйқатына дақ түсиретуғын бундай диагнозды қойғанларға тийисли санкциялар қолланылыўы керек!» деп доқ урады. Соған қарамай, жағдай айрықша илажларды көриўди талап етеди ҳәм  8-августта кеселликтиң ҳақыйқатында да холера екенлиги хүкиметлик дәрежеде рәсмий тән алынады.

10-августтан баслап Қарақалпақстан бойлап карантин орнатылады. Республикаға 1380 медицина хызметкери, соннан 460 шыпакер, 548 медициналық жәрдемши, 269 медицина студентлери, 103 фармацевт ҳәм басқалар келген. СССР денсаўлықты сақлаў министриниң орынбасары А.И.Бурназян болса СССР Министрлер Кеңесиниң айрықша ўәкили етип тайынланады. СССР Медицина илимлери академиясының толық ағзасы, профессор Н. Н. Жуков-Вережников бактериологлар, жуқпалы кеселликлер бойынша қәнигелер ҳәм денсаўлықты сақлаў шөлкемлестириўшилериниң мәсләҳәтшилер топарын басқарды.

Холера патогенин жуқтырған адамлар анықланған барлық елатлы пунктлер холера ошақлары деп жәрияланды. Кеселлик ҳәўиж алған аймақлар әскерлер ҳәм милиция хызметкерлери тәрепинен қоршап алынды. Автомобиль жоллары, темир жол станциялары, аэропортлар ҳәм дәрья портларында қадағалаў-өткериў пунктлери ҳәм санитария-карантин пунктлери шөлкемлестирилди. Карантин аймаққа кириў ҳәм шығыў тек арнаўлы рухсатнама тийкарында әмелге асырылды.

Холераға қарсы көрилген барлық илажлар нәтийжесинде Қарақалпақстанда бир ай ишинде кеселлик сапластырылды.

Бул Бурынғы Аўқамда холераның ғалаба тарқалыўына қарсы гүресиўдеги биринши тәжирийбе еди.

1965-жылғы холера кеселлиги Қарақалпақстанның Нөкис қаласында, Тахтакөпир, Шымбай, Кегейли, Мойнақ, Хожели, Қоңырат ҳәм Төрткүл районларында тарқалып, онда кеселликти жуқтырып алғанлар 562, қайтыс болғанлар 81 адам болды. Ең көп қайтыс болғанлар көрсеткиши Шымбай, Кегейли районларына ҳәм Нөкис қаласына туўра келди.

- Коронавирусты да биз тез арада жеңемиз. Коронавирус пенен холераның айырмашылығы сонда – холера асқазан арқалы өтеди, яғный қолды жуўмай аўқатланыў арқалы вирусты асқазанға түсириў мүмкин. Коронавирус болса ҳаўа арқалы да жуғады. Ҳәзирги тарқалған бул пандемия холерадан бираз қәўиплирек. Соның ушын бүгинги күнде Жәҳән денсаўлықты сақлаў шөлкеми ҳәмде Ҳүкиметимиз тәрепинен белгиленген барлық усыныслар менен қағыйдаларға бойсыныўымыз керек. Тәртипке қатаң әмел етиўимиз зәрүр. Көпке келген тойды тәртип пенен жеңемиз, - дейди нураный шыпакер Ә.Мәмбеткәримов.

 

Есимқан Елсүйер улы

 

«Ел хызметинде» газетасынан алынды

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 2-04-2020, 08:36 |
  • 3 787