Арал теңизи аймағынан көтерилетуғын дузлардың зыянлы тәсирин азайтыўшы технология ойлап табылды

 

Өзбекстан Республикасы Илимлер Академиясы генетика ҳәм өсимликлер эксперименталлық биологиясы институты, микроорганизмлер биотехнологиясы лабораториясының илимпазлары тәрепинен Арал теңизиниң қурыған ултанынан көтерилетуғын дузлардың зыянлы тәсирин азайтыўшы биотехнология ойлап табылды. Бул ҳаққында ӨзА хабаршысы Есимқан Қанаатов усы лаборатория баслығы Б.Расуловқа тийкарланып хабар берди.

Илимпаздың мәлим етиўинше, бул биотехнология топырақларда ушырайтуғын айырым ризобактериялардың сийрек гезлесетуғын биополимерлери – полисахарид тийкарындағы биофлокулянтлардың биологиялық белсендилигине тийкарланады. Бул биоматериаллардузлардың қурамындағы катионлар (Na+, K+, Mg+2, Ca+2 ҳәм басқалар)ды жоқары активликте бириктириўи арқалы топырақлар қурамындағы дузларды байлаў – зыянсызландырыў өзгешелигине ийе. Биофлокулянт бирикпелер гель – өзине тән қойыў суспензия тәризинде қолланылады.

Ризобактериялар штаммларының биоматериаллары синтези ҳәм олардың толық физикалық-химиялық анықламасы бойынша илимий изертлеўлер 2012-жылы басланған. Сол ўақытта өсимликлер, соның ишинде, бийдай ҳәм пахта тамыры топырақларынан экономикалық әҳмийетке ийе, аўыл хожалығында қолланыў мүмкин болған бир неше бактория штаммлары ажыратып алынды. Бул бактерия штаммлары Azotobacter, Rhizobium, Bradyrhizobium әўладларына тийисли болып, биофлокулянтлар синтезлениўи менен бирге, ҳаўа азотын өзлестириў есабынан аўыл хожалығында биологиялық азот (биоселитра) сыпатында да қоллаў мүмкинлиги анықланған. Орны келгенде айтып өтиў керек, усы бактерия штаммлары тийкарында шор топырақларда аўыл хожалық егинлериниң өнимдарлығын арттыратуғын «Биоазот» биологиялық төгини де жаратылды ҳәм Өзбекстан аўыл хожалығында қолланыў ушын рухсат етилди.

Алып барылған кейинги изертлеўлер нәтийжесине муўапық, ажыратып алынған бактерия штаммлары сийрек ушырайтуғын өзгешеликке ийе биоматериаллар – биофлокулянтларды пайда ете алыўы анықланған.

Усы орында биофлокулянтларға қысқаша тәрийп берип өтиў мақсетке муўапық болады. Биофлокулянтлар өзине тән биополимерлер – узын шынжырлы бирикпелер болып, қурамы полисахаридлер ҳәм белоклардан ибарат болыўы мүмкин. Олар тәбийғый бирикпелер болып табылады. Сол себепли, әсиресе кейинги 15-20 жылда дүнья бойлап жаңадан-жаңа биофлокулянтлар алыў, оларды ҳәр қыйлы мақсетлерде қолланыў бойынша илимий изертлеўлер алып барылмақта.

– Бизлер де Өзбекстан шараятларында микроб клеткасы жәрдеминде биофлокулянтлар пайда етиў бойынша дәслепки жумысларды алып бардық, – дейди илимпаз. – Биофлокулянтлардың және бир өзгешелиги – нанобөлекшелердиң пайда болыўында өзине тән болған нанореактор ўазыйпасын да атқарады.

Олардың бул өзгешелигинен пайдалана отырып, 2013-2016-жыллар даўамында бактерия биофлокулянтлары тийкарында гүмис нанобөлекшелерин алыў ҳәм олардан медициналық мақсетлерде пайдаланыў бойынша да илимий жойбарлар орынланды. Көплеген мақалаларымыз сырт еллерде, Springer, Elsevier, Fronteries, MPDI баспаханаларының илимий журналларында жәрияланды.

Ҳәммемизге белгили, Өзбекстанның 80 проценттен аслам суўғарылатуғын майданлары шорланған топырақлы болып табылады. Шор топырақта өсимлик қыйын өседи, дийқаншылық болмайды. Себеби, дуз өсимликтиң раўажланыўын шеклейди. Клеткалары, тоқымаларының набыт болыўына себепши болады. Буның алдын алыў – дуздың унамсыз тәсирин шеклеў ушын бактерия штаммларынан алынған биофлокулянтларды қоллаў бойынша илимий жумыслар алып барылды. Бул бойынша, Қытай Халық Республикасы Илимлер Академиясы физика ҳәм химия институты, ҚХР ИА экология ҳәм география институты, ҚХР ИА гидробиология институтлары менен илимий бирге ислесиў алып барылды. Көп жыллық излениўлерден соң биофлокулянтлардың топырақ қурамындағы дузларды байланыстырыў өзгешеликлери, оны аўыл хожалығында қоллаў перспективалары изертленди. Соңғы изертлеўлеримизге муўапық, 100 г биофлокулянт үлгиси 8 процентке шекем Na+, 22,5% ке шекем K+ катионын байланыстыра алады. Биофлокулянт тәсиринде дузлар еримейтуғын комплекслер пайда етеди. Дуз, ҳәммеге белгили, суўлы еритпелерде унамсыз тәсирге ийе. Биофлокулянтлар тәсиринде дузлар суўда еримейтуғын жағдайға өтеди.

Биз синтезлеген биофлокулянтлардың және бир өзгешелиги, топырақтың өзине тән биригиўи ҳәм бул арқалы топырақта ығаллықты узақ ўақыт сақлаўға жәрдем береди. Бунда, топырақ қурамындағы дуз ҳәм қумның көтерилиўиниң алды алынады.

Және бир исленбемиз – азот өзлестириўши ризобактериялар тийкарындағы биологиялық төгинимиз – «Биоазот», оны аўыл хожалығында да қолланыў мүмкин. Бул биологиялық қурал азотлы минерал төгинлердиң орнын толық басыўға имкан береди. Негизинде, бул революциялық жаңалық. Өзиңиз ойлап көриң, минерал төгинлер де былайынша қарағанда дуз есапланады. Топыраққа салсақ топырақтың минералласыўы – шорланыўы артады. Буннан келип шығып айтқанда, шорланған топырақты өз қолымыз бенен қайта шорландырып атырмыз. Минерал төгинлерди биологиялық төгинлерге алмастырыў идеясы бир неше илимий жойбарларды орынлаўға түртки болды. Нәтийжеде, жоқарыдағы биотөгинимиз – «Биоазот» биопрепараты жаратылды. Төгин қурамындағы ризобактериялар ҳаўа азотын өсимликлерге азықлық азот сыпатында жеткерип береди. Алдын минерал азот пенен төгинленген болса, енди биологиялық азот пенен азықландырылады. Бул усыл экологиялық жақтан таза, арзан, оғада нәтийжели есапланады. Шор топырақлы Қарақалпақстан Республикасы, Хорезм ҳәм Сырдәрья ўәлаятларында қоллаў оғада перспективалы. Бул исленбемиз – биопрепаратымызды көп муғдарда ислеп шығарыў жолға қойылады. Орны келгенде айтыў керек, Қытай Илимлер Академиясы физика-химия институты бул биопрепараты ислеп шығарыў ушын инвестор болыўды усыныс етти. Президентимиз қоллап-қуўатлап, мәмлекет тәрепинен инвестиция киргизилиўи белгиленгенинен соң, қытайлы бирге ислесиўшилерге өзимиз ислеп шығарыўды шөлкемлестиретуғынымызды билдирдик. Сондай-ақ, Тәжикстаннан да бул төгинге қызығыўшылық үлкен.

 

Аўдарма: Ислам Матеков,

Қарақалпақстан хабар агентлиги.

 

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 11-04-2019, 17:59 |
  • 967