Илимий мектеп жаратқан академик

Өзбекстан ерте дәўирлерде ақ билим ҳәм илим раўажланған үлке болып, өзиниң әжайып талантлы алымлары менен дүньяға даңқ шығарған. Басқа илимлер менен бир қатарда математиканың раўажланыўына да уллы алым бабаларымыз үлкен үлес қосқан. Бүгинги күнде де үлкемиздиң математик алымлары бундай ислерди даўам етпекте.

Усындай атақлы математик алымлардың бири — бизиң ҳүрметли устазымыз, физика-математика илимлериниң докторы, профессор, академик, Өзбекстан Республикасы илим ғайраткери, Өзбекстан Республикасы Илим ҳәм техника тараўындағы биринши дәрежели Мәмлекетлик сыйлықтың лауреаты Шавкат Абдуллаевич Аюпов болып табылады. 

Илимий мектеп жаратқан академик

 

Ш.Аюпов 1952-жылы 14-сентябрьде Ташкент қаласында туўылды. Оның математикаға болған қызығыўшылығы оқыўшылық жылларында-ақ пайда болып, өз қәбилетин математика бо­йынша қалалық ҳәм республикалық олимпиадаларда көрсеткен. Ол олимпиада жеңимпазы болып, Новосибирск қаласындағы жазғы физика-математика мектебине (1968-жылы) қатна­сыўға миясар болды. 1969-жылы Ташкент қаласындағы 192-санлы орта мектепти алтын медаль менен питкерип, Ташкент мәмлекетлик университетиниң (ҳәзирги Мырза Улуғбек атындағы Миллий университети) механика-математика факультетине оқыўға кирди ҳәм оны 1974-жылы «Функционаллық анализ» қәнигелиги бойынша айрықша диплом менен тамамлады. Сол жылы аспирантураға қабыл етиледи. Оның илимий басшылары академик Т.А.Саримсақов ҳәм доцент Ж.Ҳ. Ҳожиев (ҳәзир академик) болды. 1977-жылы Ш.Аюпов физика-математика илимлери кандидаты илимий дәрежесин алыў ушын кандидатлық диссертациясын табыслы қорғап шықты.

Алым 1979-жылы Өзбекстан Илимлер Академиясының В.И.Романовский атындағы Математика инс­титутында жаңадан дүзилген функционаллық анализ бөлимине үлкен илимий хызметкер болып жумысқа өтти. 1983-жылы «Математикалық анализ» ҳәм «Итималлықлар теориясы ҳәм математикалық статистика» қәнигеликлери бойынша «Тәртипленген Йордан алгебраларының классификациясы, репрезентациялары ҳәм итималлық көзқарасынан анализи» темасында докторлық диссертациясын табыслы қорғады. 1986-1992-жыллары В.И.Романовский атындағы Математика инс­титуты директорының илимий жумыслар бойынша орынбасары болып хызмет етти. 1987-жылы оған 01.01.01 — Математикалық анализ қәнигелиги бойынша профессор илимий атағы берилди. 1989-жылы Өзбекстан Илимлер Академиясының хабаршы-ағзасы, ал, 1995-жылы Өзбекстан Республикасы Илимлер Академиясының академиги болып сайланды. 1994-1996-жыллары Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинети бөлими баслығы, 1994-2000-жылларда Өзбекстан Республикасы Илимлер Академиясы Президиумы ағзасы, 1996-1997-жыллары Өзбекстан Республикасы Президенти Аппаратының бас консультанты, 1997-2003-жыллары Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинети жанындағы Жоқары Аттестация комиссиясы баслығы, 2003-2004-жыллары Өзбекстан Республикасы Жоқары ҳәм орта арнаўлы билимлендириў министри орынбасары болып иследи. Ал, 2004-жылы Математика институтына қайтып келип, соннан берли, бүгинги күнде де усы институттың директоры болып табыслы ислеп атыр.

Шавкат Абдуллаевичтиң илимий қызығыўшылығы операторлық алгебралар тео­риясының, коммутативлик емес интеграллаўдың, операторлық алгебрадағы Йорданлық ҳәм Ли структураларының, дифференциаллаў ҳәм автоморфизмлердиң, Лейбниц алгебраларының ҳәм басқа да ассоциативлик емес алгебралардың структуралық теориясының көп қурамалы ҳәм актуал машқалаларын қамтыйды.

Оның дәслепки илимий жумыслары архимедлик емес нормалы майданлар үстиндеги топологиялық вектор кеңисликлер теория­сы, арнаўлы кольцолар гомоморфизмлери ҳәм топологиялық модуллардың екилик теориясына бағышланды. Сол жыллары устазы академик Т.А.Сарымсақов басламасы менен Ташкент­те коммутатив емес (квант) итималлықлар теориясы бойынша басланған илимий изертлеў жумысларына жедел қатнасып, бул жаңа тараўдың тәртипленген алгебралық дүзилмелери теориясы машқалалары менен шуғыллана баслады. Бул изертлеўлердиң нәтийжелери алымның 1983-жылы Ташкент қаласында шыққан «Тәртипленген алгебралар» монографиясында баянланды. Алымның буннан кейинги жумысларында Йордан операторлық алгебралары түрлерге ажыратылды, олардың түрлери менен орама фон Нейман алгебралары түрлери арасындағы байланыс анықланды, тәртипленген Йордан алгебралары ушын Гельфанд-Наймарк теоремасының кери теоремасы дәлилленди. Ассоциативлик емес инте­граллаў теориясы тараўында интегралланыўшы эле­мент­лер кеңисликлери ҳәм өлшеўли операторлар теориясында ҳәр қыйлы жақынласыў қәсийетлери үйренилди, квант итималлық теория­сы қолланыўлары, Йордан алгебраларында шәртли күтилмелер ҳәм мартингаллар теориясы раўажландырылды, статистикалық ҳәм индивидуаллық эргодик теоремалар, мартингаллардың жақынласыўы ҳаққындағы теоремалар, күшейттирилген үлкен санлар нызамы дәлилленди. Бул изертлеўлердиң нәтийжелери алымның докторлық диссертациясының тийкарын дүзди ҳәм «Тәртипленген Йордан алгебраларының классификациясы ҳәм характеристикалары» монографиясында (Ташкент, «Фан», 1986-жыл) баян етилди. 

Ш.Аюпов жоқары математикалық изертлеўлер инс­титуты (ИРМА, Франция) директоры профессор Ж.Л.Лоде усынысына муўапық, Страсбург университетинде илимий изертлеўлер алып барды. Сол жыллары Ж.Л.Лоде гомологиялар тео­риясынан келип шыққан ҳалда Ли алгебрасының улыўмаласыўы болған Лейбниц алгебрасы түсинигин киргизген еди. Бул түсиник пуқта тийкарға ийе болып шықты ҳәм де математика менен физиканың бир қатар тараўларына қолланыўлары анықланды. Франциядан қайтқаннан кейин Ш.Аюпов шәкиртлери менен бирге Лейбниц алгебрасы теориясын раўажландырыўға киристи. Бүгинги күнде Ш.Аюпов басшылығында Лейбниц алгебралары ҳәм басқа ассоциатив емес алгебралар теориясы бойынша күшли илимий мектеп өз искерлигин көрсетпекте. Шавкат Абдуллаевич тәрепинен раўажландырылып атырған тараўлардың және бири бул — өлшеўли операторлар алгебраларында дифференциаллаў мәселеси болып табылады. Алым тәрепинен 2000-жылы шегараланбаған операторлық алгебраларда дифференциаллаўларды изертлеў бойынша бағдарлама усыныс етилди. Бул бағдарлама Ш.А.Аюпов ҳәм оның шәкиртлери, сондай-ақ, Австралия, Россия, Нидерландия ҳәм басқа да еллердиң математиклери жумысларында әмелге асырылмақта.

Ш.Аюпов тәрепинен ҳәзирге дейин 5 монография ҳәм ғө0 ден аслам илимий мақалалар жәрияланған болып, олардың көпшилиги сырт еллердиң абырайлы халықаралық илимий журналларында басылған. Жоқары оқыў орынлары ушын 4 сабақлық ҳәм оқыў қолланбалары басылып шықты. Оның доцентлер М.М.Ибрагимов ҳәм К.К.Қудайбергеновлар менен биргеликте өзбек тилинде латын графикасында таярлаған «Funksional analizdan misol va masalalar» атлы оқыў қолланбасы «Жылдың ең жақсы сабақлығы ҳәм оқыў әдебияты авторы-2010» республикалық таңлаўында сыйлықлы 2-орынды ийеледи. Ҳәзирги күнде бул оқыў қолланбасы университетлердиң математика ҳәм әмелий математика тәлим бағдарларында оқытылатуғын функ­ционаллық анализ пәниниң үлги оқыў бағдарламасына тийкарғы әдебиятлардан бири сыпатында киргизилген ҳәм республикамыздың дерлик барлық университетлеринде пайдаланылмақта.

Шавкат Абдуллаевич көп жыллар даўамында Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик университети менен тығыз байланыста. Ол ҳәр жылы келип, оқы­тыўшылар ҳәм студентлер алдында лекциялар оқып, илимий баянатлар менен шығып сөйлейди, студентлердиң питкериў қәнигелик жумысларына ҳәм магистрантлардың магистрлик диссертацияларына басшылық етип келмекте. 2012-жылы оған Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик университетиниң ҳүрметли профессор атағы берилди. Қарақалпақстан жаслары ишинен 1 илим докторын (К.Қудайбергенов), 6 илим кандидатларын (М.Ибрагимов, К.Қудайбергенов, С.Тлеўмуратов, Ж.Сейпуллаев, Р.Жиемуратов, Т.Қурбанбаев) ҳәм 1 философия докторын (РhD, Б.Нуржанов) таярлады. Оның илимий басшылығында 2008-жылы докторлық диссертациясын табыслы қорғаған К.Қудайбергенов ҳәзир университетимиздиң «Алгебра, функционаллық анализ ҳәм геометрия» кафедрасының баслығы. Ал, доцент М.Ибрагимов көп жыллардан берли университеттиң оқыў ислери бойынша проректоры болып хызмет етпекте.

Ш.Аюповтың илимий хызметлери халықаралық математиклер жәмийетшилиги тәрепинен кең танылған. Ол Өзбекстан алымлары арасынан биринши болып Раўажланып атырған Дүнья Илимлер Академиясы (The World Academy of Sciences — TWAS) ның ҳақыйқый ағзасы (2003-ж.), Абдус Салам атындағы Халықаралық теориялық физика орайы (The Abdus Salam International Centre for Theoretical Physics — ICTP) ағзасы (2008-ж.), Америка Математика жәмийети ағзасы (1980 ж.), Монголия Миллий Илимлер Академиясы ағзасы (2008-ж.) болып сайланған. Сондай-ақ, алымның усынысына муўапық, мәмлекетимиздиң ўәкиллери У.Розиқов, Б.Омиров, К.Қудайбергенов ҳәм А.Худойбердиевлер TWAS-тың жас алымлар секциясы қурамына сайланды.

Ш.Аюпов 2004-жылдан баслап Өзбекстан Илимлер Академиясы Математика институты директоры лаўазымында табыслы ислеп атыр. Усы жыллары институтта искер дөретиўшилик орталық жаратылды, халық­аралық байланыслар кескин күшейди, кадрлар таярлаў, әсиресе, жас илим докторларын жетистириў жедел­лестирилди, халықаралық грантларға ерисилди.

Математика илиминиң раўажланыўына қосқан үлкен хызметлери, нәтийжели педагогикалық искерлиги ҳәм маман илимий кадр­лар таярлағаны ушын Ш.Аюпов 1996-жылы «Шуҳрат» медалы менен, 2003-жылы «Меҳнат шуҳрати» ордени менен сыйлықланды, 2011-жылы «Өзбекстан Республикасына мийнети сиңген илим ғайраткери» ҳүрметли атағы берилди. Ал, 2017-жылы Ш.Аюпов шәкирт­лери К.Қудайбергенов, Б.Омиров ҳәм У.Розиқовлар менен бирге «Ассоциатив емес алгебралар, дифференциаллаў ҳәм сызықлы емес динамикалық системалардың теориясын раўажландырыў» атлы илимий жумыслар жыйнағы ушын Өзбекстан Республикасы Илим ҳәм техника тараўындағы биринши дәрежели Мәмлекетлик сыйлыққа миясар болды.                          

Шавкат Абдуллаевич жақында ғана бизиң университетимизге келип, студентлерге лекциялар оқыды, ал, 27-апрель күни университетимиздиң Мәденият сара­йында профессор-оқытыўшылар ҳәм студентлер менен, сондай-ақ, университеттиң академиялық лицейи оқытыўшылары ҳәм оқыўшылары менен ушырасып, ҳәзирги заман математика илиминиң машқалалары, республикамыздағы математикалық билимлендириўдиң жағдайлары ҳәм алдағы ўазыйпалары ҳаққында пикирлести, қатнасыўшылардың сораўларына жуўаплар берди.

Мине, усындай илим пидайсы, ҳүрметли академик, белгили алым ҳәм математика бойынша өз мектебин жаратқан устазымыздың илимий ҳәм педагогикалық жумысларында тасқын табыслар тилеймиз.              

Б.НУРЖАНОВ,

 

ҚМУ «Математикалық анализ» кафедрасы үлкен оқытыўшысы, РhD.

СҮЎРЕТТЕ: Ш.Аюпов.

 

Дерек: «Еркин Қарақалпақстан» газетасы

 

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 16-06-2018, 22:46 |
  • 327