Қарақалпақстан-Авс­тралия халықаралық археологиялық экспедицияның  жигирма екинши мәўсими жуўмақланды

 

Қарақалпақстан-Авс­тралия халықаралық археологиялық экспедицияның  жигирма екинши мәўсими жуўмақланды

 

1995-жылдан берли үлкемизде Қарақалпақстан-Авс­тралия халықаралық археологиялық экспедиция изертлеў жумысларын алып бармақта. Экспедиция жумысына Өзбекистан Илимлер академиясы Қарақалпақстан бөлими Қарақалпақ гуманитар илимлер институтының археологлары менен Сидней университети алымлары қатнасып қоймас­тан, Европа ҳәм АҚШ қәнигелери де қатнаспақта.

Жақында усы халықаралық археологиялық экспедицияның гезектеги жигирма екинши мәўсиминдеги дала изертлеў жумыслары тамамланды. Быйылғы дала изертлеўлери еки бағдарда, яғный, Ақшахан қаланың ҳәм Султанўәйис таўы дизбеклеринде алып барылды. Ақшахан қаладағы археологиялық қазыўлар нәтийжесинде оның қорған дийўаллары менен дәрўазалары бойынша қосымша анықлықлар киргизилди. Сондай-ақ, қала иши ҳәм қорған дийўалларының сыртын жағалап үлкен қам гербишлерден бир неше қабат төселип шыққанлығы мәлим болды. Гербишлердиң араларына желим ылай орнынан дәрья суўына жуўылған шеге қумлар пайдаланыл­ған. Қар ҳәм жаўын суўларын қаладан сыртқа шығарып жибериў ушын пайдаланылған майда трубалар менен олардан еки-үш есе үлкен трубалар исленгенлиги мәлим болды.

Ишки қаладағы «картиналар галереясын»да да қазыў жумыслары даўам еттирилди. Бурын табылған реңли портретлер, ҳәрқыйлы мәресимлерге баратыр­ған пияда ҳәм көликли адамлардың, ҳайўанат ҳәм қуслар дүньясының ўәкиллериниң сүўретлери быйыл жаңа материаллар менен толықтырылды. Соның менен бирге, бурын табылған алты метрлик сүўретлер жаңадан табылған айырым бөлеклери менен толықтырылып барылмақта. Бул бийбаҳа сүўретлер 2015-2016-жылларда тек мәмлекетимизде ғана емес, ал, жәҳән археолог қәнигелери арасында үлкен қызығыўшылық туўдырған еди. Бул қатарларды жазып отырғанымыздың себеби, сөз етип отырған сүўретлеримиз жақында ашылған жаңалық ретинде интернет ҳәм айырым баспасөз бетлеринде мағлыўматлар тарқатылып кеткен. 

 Шынында да, үлкемиздеги Топырақ қала, Қойқырылған қалалардан, ҳәттеки, мәмлекетимиздиң ҳәм басқа қоңсылас еллердеги әййемги қалалардан табылған реңли сүўретлерден Ақшахан сүўрети өзиниң тек үлкен өлшемли менен ғана емес, ал, оның үстки кийимлери, ондағы безеўлер менен де айырылып турады.

Басына кийип турған тажы көп қабатлы қорған дийўалларды, архитектуралық пилястрлар, башнялар,  оқ атыў ушын хызмет еткен дийўаллардағы ойықшалар менен жоқарғы тәрепине зубцылар сүўретленген.  Оның үстиндеги  кийимлеринде қораз тәризли нықаплар кийген адамларды,  узын аяқлы ҳәм мойынлы қусларды, тағы басқа көринислерди көриўге болады.

Көрип турғаныңыздай, сүўрет еле толық тикленбеген. Оның орнына қойылмаған кемис жерлери баршылық. Олар алдағы изертлеўлер даўамында толықтырылады деген ойдамыз.

Бул сүўретлер ҳаққында хабар тапқан алымлардың айырымлары оның келип шығыўы, түп нусқасы менен таныспақта. Мәселен, Шығыс антик мәденияты бойынша франциялы жетик қәниге профессор Франц Грене (Франция) бир неше рет Ақшахан қалада болып,  сүўрет пенен, оның табылған орны менен жақыннан танысты. Сүўретте, профессордың пикиринше, зор­о­астризм қудайларының бири  «Срош» сүўретленген болыўы итимал. «Срош» адасыўдан, жалған исенимлерден, жаўыз қара күшлерден сақлаўшы, түндеги қара күшлерди, руўхларды жазалаўшы зороастристлердиң қудайларының бири.

Анықлаўларға қарағанда, «Авесто»  ҳәр жыл 30 күннен ибарат 12 айдан тур­ған. Жылдың ақырында қосымша бес күн  киргизилген. Зороастризм дининде қудайлар баршылық болған ҳәм оларға  календарьлар бағышланған. Анығырақ айтқанда, жылдың он еки айының ҳәр айы,  сондай-ақ, ҳәр айдың ҳәр бир күни анық бир қудайдың аты менен атал­ған. Уллы ўатанласымыз Абу Райхан ал-Берунийдиң «Өткен әўладлардың естеликлери» атлы мийнетинде  қудайлардың атлары келтирилген.

«Срош»тың қапталында екинши ҳәм үшинши усындай көринислердиң болғанлығы мәлим болмақта. Оны еки қолы менен жоқарыда қандай да бир белгини көтерип турған сүўреттиң бөлеклериниң анықланғанлығын көрсетпекте. Әлбетте, ха­лықаралық археологиялық экспедиция ағзаларының алдағы жүргизетуғын дала изертлеўлери жоқарыда келтирилген пикирлерге өзиниң анықлықларын киргизетуғынлығына гүман жоқ.  Бы­йыл әсирлер шаңынан тазаланған реңли сүўретлердиң арасында жүўен, сайманы менен салынған аттың көриниси бар.

Быйылғы изертлеўлер  сарай дийўалларындағы сүўретлердиң узақ дәўирлер даўамында салынып келингенлигин көрсетпекте. Мәселен, ең дәслепки сүўретлер қандай да себеплерге байланыслы жуқа сыбаў менен жабылып, ямаса сыбаўсыз-ақ, олардың үстине жаңа сүўретлер салынғанлығы мәлим болмақта. Айырым жерлерде усындай үш қабат сүўретлер белгили болды. Бул сарай қурылысында орын алған үш дәўир ҳәм сол ўақытлары алмасқан ҳүкимдарларға байланыслы болыўы итимал.

Зороастризмде кәраматлы саналған санлар көп болған. Олардың арасында төрт сан тиришиликтиң тийкарғы дереги есапланған ҳәм оған жер, ҳаўа, суў ҳәм жақтылық (от) жатқарылады. Биз изертлеп атырған «картиналар галереясы» жайлас­қан сарай қурылысы да усы төрт сан менен байланыслылығы көринип тур. Оған сарайды қоршап турған төрт қабат қорған дийўаллар, дүньяның төрт тәрепине қаратылып қурылған төрт дәрўазалары айқын мысал бола алады.

Қала тарийхында оның сыртқы дүнья менен байланысларын көрсететуғын дереклер де баршылық. Оған от жанып турған алтардың қапталынан табылған конс­трукциялық цилиндр менен арыслан аяғына мегзетип пил сүйегинен исленген тахт­тың туяғы айқын мысал болады. Бундай безеўлер бурын  Ахаменидлер империя­сы, Парфия ҳәм Эллин мәденияты археологиялық табылмаларынан мәлим болған.

Султанўәйис таўы дизбеклеринде жүргизилген археологиялық изертлеўлер нәтийжесинде оның ең бәлент жерлеринде зороастризм динине байланыслы оссуариялық қойымшылықлар анықланды. Оссуариялар тийкарынан ылайдан исленип, қумбызда писирилген, сондай-ақ, алебастрадан қуты тәризли етип исленген. Олардың жерленген ўақты бизиң эрамыздың басларынан баслап VI-VII әсирлерге туўра келеди. Дәслепки лабораториялық изертлеўлер ўақтында ҳай­ўан тислериниң бир неше сүйекте анықланыўы зороастирзм дини дәстүрлерине өлилердиң сүйегинен тазалаўда ийтлерден пайдалан­ғанлығы ҳаққындағы илимий пикирлерди тастыйықлайды.

Шынында да Қарақалпақстан Республикасы Орайлық Азияда зороастризм динине байланыслы естеликлердиң көп сақланған үлкелериниң бирине жатады. Буны быйылғы изертлеўлердиң нәтийжелери де тастыйықлайды.

Халықаралық экспедицияның соңғы жыллардағы жаңалықлары халқымыз арасында, ҳәттеки, шет еллилерде үлкен қызығыўшылық оятпақта. Быйыл дала жумыслары ўақтында Ақшахан қалада бир неше топар шет елли мийманлар да болды. Солардың арасында АҚШ тан ҳәм Канадада жасаўшы зороастризм диндарларының Ақшаханға зыярат­қа арнап келиўлери айрықша болды. Олар Ақшахан қаладан басқа әййемги зороастризм дини менен тиккелей байланыслы болған Ташқырман, Шылпық ҳәм тағы басқа зороастризмге байланыслы болған естеликлерди зыяратлады, өзлериниң диний дәстүрлерин өткизди. Сондай-ақ, қалада Пекин университетиниң археолог алымлары болды.

Солай етип, халықаралық археологиялық экспедицияның жигирма екинши мәўсими ата-бабаларымыздың әййемги тарийхы, соның ишинде қала қурылысы, архитектурасы, көркем өнери, диний исенимлери бойынша жаңа материаллар менен жуўмақланды.

 

Ғайратдин  ХОЖАНИЯЗОВ,

Өзбекистан Қаҳарманы, археолог

Дерек: «Еркин Қарақалпақстан» газетасы

 

фото: kknews.uz

 

скачать dle 10.6фильмы бесплатно



  • 17-11-2017, 14:35 |
  • 229